op it each ôf

op ´e mar

2012-02-09T18:41:00.000+01:00

(k)âlde eleminten

Ik rûn op ´e mar en tocht oan de

dei doe't ik der oer hinne fleach.
De loft droech my as in fûgel, wylst
ik út it finster wei de simmertiid
fan it ferline glinsterjen seach.

Ik rûn op ´e mar en tocht oan de
dagen doe't ik der om hinne teach.
De wyn twirre troch it blêd, wylst
ik mei de delgeande sinne op' e rêch
my besaude oer de ferlerne hjerst.

Ik rûn op ´e mar en tocht: wat is myn

doel op dit wyt besleine swarte glês.
De tiid reage de eleminten, wylst ik
op it paad fan de fergetten winters
gjin maitiid oan de kimen lizzen seach.

by de mar (7)

2012-02-05T09:02:00.004+01:00

sweefde ik yngedachten op sokken en

houtsjeselegant oer de romme flakte,

net oars as dieik mei gemak dy iene

Tocht der Tochten,feit is fansels ik stie

inkeld lykas mannichkâldklommer

mâlbearend tefernikkeljen oan de kant.

de wyn

2012-02-02T12:28:00.002+01:00

WYNSTREKEN

Eastewyn: de A7 sûzet as de see,

it lânsdiel fan de lichte grûn rint leech.

Nij en út 'e krite reizget omfierrens,

de wrâld komt stadich op 'e gleed.

De Wâldwei smûcht yn de sudewyn.

It folk stint ûnder swiere pûsters en

jout har blyn oan de streamen oer

om yn skiere weagen te ferdwinen.

Kjeld keart it tij, oer de groeden fan

de griene hûd hellet in westerstoarm

rimpen oan, bringt noed en lijen mei.

Mar hoedzje jo foar de toarre lûden

fan de noardewyn: ferhûddûke troch

de Sintrale As rekket de lêste stilte wei.

Triller

2012-01-17T09:12:00.002+01:00

Loftich

2012-01-16T08:57:00.000+01:00

Galery fan de Lawei: Wolkje fan Dinie Bogaart (oaljeferve op linnen) ferkocht.

ergo:

2012-01-04T13:37:00.001+01:00

Ik bin wat wurden troch te skriuwen! Of wurd ik wat ik bin troch wat ik skriuw? Op it each ôf...

by de mar (6) nei de langste nacht

2011-12-21T07:16:00.000+01:00

is desimber kâld en belune

wrakseljend mei it lêste skoft

tiid jout belies en sil ferdwine

troch ferwin fan it nije ljocht

wat no is wurdt ús ferline

tiid yn desimber skuort de loft

vis à vis

2011-12-12T08:55:00.001+01:00

Wat heger de keunst, wat grutter it riedsel! Of hoe'tit riedsel fan de keunst de keunstner nei in heger nivo tille kin. Byldhouwer,skriuwer of skilder, it mystearje fan it sjeny is universeel. Oeral komst itfenomeen tsjin, ek ticht by hûs. Je moatte der op klear wêze. Want each yn eachte stean mei in stillibben fan Thijs Rinsema docht likegoed in oanslach op itfoarstellingsfermogen as wannear´t men it nijsgjirrich each rjochtet op in net te beteljen glinsterjendekeunstkop fan Damien Hirst.

Op in behindichdoek fan Rinsema ferrifelje inkeld twa figuerstikken de taskôger. It tredde objekt isit skilderij sels. It smelle listke is as ramt fan in ferhaal it finster fan demoraal. Vanitas! Alles is leechte! Seit it net genôch? Tagelyk kin der gjinstiller libben mei it sprakeleaze gesicht fan in deadskop yn byld brocht wurde.Der is gjin glim of grime, noch wille of pine waar te nimmen. It masker fan de werklikheid is dellein.

Persepsje is lykwolsfaak in subjektive kwestje. Stel dat it hjir om in portret fan de eigener fanit boek giet. Dan wurdt it in hiel oar ferhaal. Al bliuwt it in fraachstik. Meiit ferdwinen fan it eachljocht swije alle stimmen. Ha we hjir miskien te krijenmei de lege plasse fan in skriuwer of dichter? Wie it in tinker of in prater?Stean der wol teksten yn it boekwurk sûnder titel? Wa wit hat de skriuwer inprediker west dêr't gjinien nei harkje woe. Der is fan alles fan te meitsjen.It mystearje wurdt der allinnich mar moaier fan. Mar lit ús - mei de keunst yndachtich- it fierder by de serene stilte fan it taferieltsje hâlde. In fisueelyntermezzo sûnder kleurklanken. Inkeld gedachten ferwurdzje it swijen.

De ferklearringfan de mystike artefakten is fansels allinnich mar simpele symbolyk. De ynbannigekomposysje jout de tiid stal. Wat west hat en wat west kinnen hie, faaks mei inblik op wat is en alles wat noch komme kin. It docht jin suver wat. Each yneach te stean mei de oeren, dagen en wiken yn it hastige ferrin, mei de moannenen de ferstjerrende wjerklank fan har nammen. En mei it jier dat troch de lêstesiden fan desimber blêdet en dan it boek tichtslacht. Je moatte der op klear wêze.

ex tenebris

2011-11-29T09:56:00.001+01:00

Yn it skiere ljochtfan mistich waar is de werklikheid fier te sykjen. Libbest yn in oare wrâld. Deris gjin east of west en gjin noard of súd mear te bekennen. Doarmest yn in ûnbekendediminsje sûnder perspektyf. Wêrhinne fregest dy inkeld ôf. Bestiet der wol in oare kant achter dy algeduerichopskowende molkeglêzen muorre? Faaks hat sa'n grize helm oer it lân krekt asdoel en beskermje de wrâld yntegraal tsjin obskuere ûngemakken, mar moatst dekop der wol by hâlde. Rjochtingoanwizers hingje doelleas yn de loft. Der faltamper noch in paad te kiezen. It ienlike paad kiest dy; ast der net om tinkst streekrjochtoer krusende wegen hinne. Op heal ferhoalen diken ferdwine feninige readeljochten hastich yn harsels en spatteeven letter oan 'e oare kant as fjurrige eagen wer nei binnen ta. Of nei bûten?Kaam it oerljocht sa út it tsjuster opsetten? Begûn it alderearste begjin yn inkrekt sa'n grauwe sop? Der is lykwols gjin knal te beharkjen. Lûd wurdt wei. Yn'e dize is alles neat en neat is alles wat it liket. Yn it lânskip fan dôven enblinen oerhearsket it stomme. Alles swijt. Ik mei wol oer de lichte swierte fandat wiete elemint. Dy bjustere benearing fan it útsichtleaze bringt dy tichterta dysels. It is in drôgjende stilte, datst tinkst: soe it fierderop noch stillerwêze? De dize liket de tiid yn de stilte op te lossen. Watstekt der achter? Hearsket oan de oare kant fan it grize gerdynde stilte fan de lêste ein, of...

by de mar (5)

2011-11-13T11:06:00.001+01:00

jage de simmer dehjerst yn, mei de

faasje fan in stroomfytsby my del,

'k rekke rimpen op'e kletter nei de

winter, dat ik trapekjel heftich op de

remme, mar te let,want de tiid sakke

my as boomiis ûnderde skonken wei.

It doel

2011-11-01T06:57:00.002+01:00

It each wol ekwat. It each siket in doel. Underweis troch de evolúsje fan it moderne bestean wiedat sykjen okkerdeis it doel. Sykje nei wat in tal keunstners fan eartiids ynharren romrofte dagen foar eagen stie. Alsa fûn ik myn bestimming middenmank kanonyskeskilderijen, bylden foar de ivichheid en revolúsjonêre objekten. Keunsten fande skeppende geast! It erfskip fan de ekspresjonisten, kubisten, dadaïsten,surrealisten en futuristen - ik neam der mar in pear - hat de takomst yn it ferlineop de kaart set en de blik op de wrâld foargoed feroare. Kom dêr no noch marris om.

Hoedsum lavearreik yn in keunstpaleis fan Den Haag tusken de gaos en harmony fan de ferbylding.De hannen djip yn de broeksbûsen. It baarnde my wer ris yn. Want dat is itslimste, no? Dat je neat oanreitsje meie. Hannen thús en allinnich de eagen dekost jaan. Mar dat is my noait genôch, omdat der mear is as wat it each sjocht.

Koe ik mysels byde Bolle fan Potter en it Putterke fan Fabritius yn it Mauritshûs noch yn 'estringen hâlde, yn it Gemeentemuseum wie it by in leidige skulptuer fan Brancusiin stik dreger. Ik stie suver yn bestân en klamp my fêst oan it ûnfersetlikemetaal. Sa´n rite oerfalt my faker. Benammen as in keunstwurk op it earstegesicht gjin inkeld doel liket te hawwen. Of omdat it each muoite hat mei itûnbegryplike. It is de fertwiveling fan it riedsel, dêr't gjinien in antwurd opwit, en dat lit dy net los.

It each siket itidee. It wol yn de geast fan de keunstner sjen, of krûpe yn de siel fan synwurk. Faaks wol it each fêststelle oft it bjustere keunstwurk echt bestiet. Maral priuwde ik de kleuren fan van Gogh en hearde ik de byldmuzyk fan Kandinsky, itferstân siket fysyk hâldfêst: ik wol oanreitsje! Net om de kwaliteit te hifkjenen te mjitten, dat docht it folk wol dat tinkt dat it der doel oer hat. Ik wol watoars. Ik wol as it ware it libben fiele yn de stigmata fan in tiid. It is altydwer deselde oanstriid. Even mei de fingers oan de groeden fan in Appel sittewolle, of hoeden it wjerstribbige brûns fan in breklike Giacometti betaaste. Dansoe ik nei alle gedachten mei de eagen ticht de taal fan de besieling lêze. Ynmyn eagen in befrediging. Ik soe oan myn fingers rûke en de hannen wer djip yn'e bûsen stekke. Ik wie ta myn doel slagge, as ik it doarste.

Lânskip

2011-10-19T09:26:00.001+02:00

Besibbe oan it lânskip

Op it hiem fan de bernetiid by de appelbeam lizze

skerpe bylden út it ferline. Dêr blomket it gers foar

de geit en de kninen op ’e blikke njonken de finne.

It ryk foar beukers is in boarterstún fol jongeswille.

By’t simmer kleuret alles pears troch ripe prommen.

Yn it greidlân, efter de pôle foar in keppeltsjeskiep,

weidetit fee yn it rynske skaad fan tichte elzenwâlen.

Op’e kolk by de keallehokken hinget de rook fan kij

út’e bûthússtâl en it hea yn ’e golle. Heech ûnder de

skuorrenaaddûnsje de kopketommeljende swellen.

Opdat hiem fyn ik yn ’e slommer fan myn ûnthâld it

paadnei de foarein fan it stee dêr’t ik grut wurden bin.

Trochit rút klinkt in taal yn it ferjit en laket it gesicht

fanin dûbelgonger. By de reinwetterbak bloeie ûnder

itdak fan de linebeam ús mem har goudsjeblommen.

Itwie ea ek it spul fan pake en beppe en dy, yn in gea

meigriene muorren en blauwe loften. Yn de Wâlden

stiemyn widze, dêr rekke ik besibbe oan it lânskip.

Dêrsliepte ik op ’e souder en lei mem ûnder yn har kiste.

Hoedenhifkje ik de klink, mar ik doar him net te lichtsjen.

by de mar (4)

2011-10-10T14:08:00.001+02:00

song ik ûnder berûne loften oer it

mêde waar, wylst de reidwâl mei it

sûzjen fan de wyn sa treastlik rûze,

ik rekke yn 'e rite fan it ritme troch

it salvjen fan de rym suver yn´e sûs

fan in lije stoarm-yn-oktoberblues

Lêzers

2011-10-05T15:26:00.001+02:00

Us wrâld is mar lyts, dat nei alle gedachten ken elke Fries persoanlik wolin Fryske skriuwer of dichter. De kâns is nammentlik grut dat je by ien yn ’eklasse sitten ha dy't de oanstriid hie om syn brea der mei te fertsjinjen,of dat je by ien op 'e streek wennen dy’t it graach wurde woe. It kin ek samar datje ergens by't fierljeppen, by it keatsen of op de mar yn 'e kunde kamen mei iendy’t it al wie. Sels hjoed de dei kom je se yn 't wyld maklik tsjin. Se sittenet allegear nacht en dei achter it kaaiboerd te switten foar it masterwurk datalle ferkeapsifers oertreffe moat. Boppedat is it hiel goed mooglik dat inprotte minsken in letterwrotter yn de famylje ha. Sa moat in mannichte folk opien of oare wize besibbe wêze oan de literêre keunst. In hiele aardichheid, no?Wat soe dat in lêzers opsmite kinne as soks yn de moanne fan it Fryske boek watmear omtinken krige. Want lang net elkenien hat der miskien weet fan.

No docht - lies ik al krantsjend - ek noch bliken dat in grut tal skriuwersen dichters sels ien of mear skriuwers yn de famylje hat. Oer predestinaasje, jildingsdriuwof ropping sil ik mar net begjinne, dat liket my net fan dizze tiid. Lit úsfoar it gemak mar even oannimme dat skriuwen en dichtsjen yn de genen sit. Mochtsoks trochsette, dan kin it tal skriuwers en dichters inkeld noch mar tanimme. Tinkris yn: hast elke Fries in skriuwer of in dichter! Dat sil skielk in protte talêzen oansette, dat kin net oars.

Dat sadwaande krige de genetyske skriuwfaktor my yn 'e besnijing.Nijsgjirrich haw ik de annalen en de argiven der op neislein. It kin langer meiin pear fingerklikken, dêr hoege je net mear foar nei de stêd. En sjoch, ik hie't wol tocht. It stiet aldus beskreaun! Betoerpake is it bern-bernsbern fanPetrus Couperus ( Ideard 1657- Wergea 1735), dy't wer de betoerpake is fanLouis Maria Anna Couperus syn heit. Dat soks, safier fuort, yn ien rigel nei tekommen is, dat is suver in wûnder. It aardichste is fansels dat ús heit ferneamdis nei syn omke Petrus Couperus. Ik ha koartlyn noch op it hôf stien dêr't itbewiis leit, mar of dat mear lêzers opsmyt? It is te betwiveljen.

bylden binne wurden

2011-09-24T10:06:00.006+02:00

Ik bin ineilângonger, omtiger út it lân fol grinzen.

Myn blikken struneby de diken del en oer de hichten

fan de dunen. Ik heinde kimen yn it prisma fan myn

hannen. Tiid yn itbestean duorret minder as in tel.

Ik bin in eilânman yn in kleurensee fan dreamen.

In iepen finsterfangt it brânpunt fan myn tinzen

en de wiisfinger printetalles wat ik sizze wol.

Ljochtkristallen falleop de fluezen fan de linzen.

Ik sjoch ithinnekommen fan it libben rûnom lizzen.

Fjoer baarnt debline flekken fan myn neakens skjin.

Bylden binnewurden yn it spektrum fan de sinne.

Ik bin it eilânfan de man en wy stean de streamen.

by de see (2)

2011-09-03T07:21:00.001+02:00

naam ik by twiljocht de lêste oerset foar

de nacht, ik wie hast fan betinken: ik fear

oer de Styx, wylst myn each skichtich nei

de kime socht, it eange my lykwols om'e

nocht, omdat lang om let bliken die dat it

fartúch my nei Skiermûntseach ta brocht.

Ferljochting

2011-08-27T08:47:00.003+02:00

Ik ha it ljocht sjoen. Ljocht dat net sear oan de eagen docht, mar as salve oer de siele strykt en as ferlichting it drege moed rommet. In bysûnder skynsel dat net út kin. Dat ljocht hat der altiten west en it is der ek foar in oar. Moatst it sjen kinne, moatst it oer dy hinne komme litte en yn dy opnimme wolle, dan silst der ek fan tsjûgjen gean. It is wrâldferneamd. Wa´t it sjocht wit wat it is. It is ús eigen ljocht! En it is fergees! It is it alles oerstjalpjende noarderlân, waad en strânljocht. It kollektive libbensskynsel yn it lânskip fan de noarderling. De glâns en blâns fan dat natuerlik fenomeen is ta de gloarje fan syn unike bestean fongen yn matearje. In fiiftal skilders hawwe dat ljocht op persoanlike wize mei grutte konsideraasje stâljûn yn subtile formaasjes fan linen, foarmen en kleuren. Ynspirearjende, eigensinnige komposysjes yn de geast fan it ljocht sels. Op doek, op hout, op linnen en op papier. Krongen yn oalje, akryl, aaitempera en wetterferve. It is in iepenbiering en op 't heden te sjen yn museum Belvedêre by it Hearrenfean. In keunsthal dy't feitlik op de fûneminten fan ljocht boud is. Dat it koe gjin better plak krije. Gean der hinne is it boadskip en nim it ljocht oan. Rin der stadichoan by del en lit jin der yn meinimme, hein en fier. Lit jo ferljochtsje. It is tige de muoite wurdich. It is merakels.

by de see (1)

2011-08-24T21:05:00.001+02:00

diebliken dat it folk syn taal ferbruts,

koest asin frjemd yn ûnwisse tiden

gjin wurdmear kwyt, woest inkeld

yn in oaretaal de kimen noch ferlizze,

al kaamstfansels dan ringen ta besef:

asflechteling hast ek gjin sek te sizzen.

by de mar (3)

2011-08-05T08:32:00.005+02:00

sjochst it eilantsje yn ’e sinne foar

dy lizzen, dat skoandere oard dêr’tst

oait ris boarte hast en swom en frijd, dan

kinst dy mei gjin mooglikheid betinke, datst

op sa'n plak as oertsjûge demokraat samar

fan in fassist de fatale kûgel krije kinst.

3D

2011-07-30T09:28:00.004+02:00

Dat in dichter dichtet is soms nijsgjirriger as wat er dichtet. Lykas it foardragen wolris wichtiger liket as it gedicht sels. It each wol ek wat, want the art of the show telt. Sa kriget poëzy op it poadium net inkeld in oar lûd, mar de taharker foarmet him ek in oar byld fan de tekst as er in dichter oan it wurk sjocht. Mooglik dat in protte dichters har krekt dêrom graach live yn it ljocht fan de skynwerpers oan in publyk útleverje wolle.

De iene dichter komt fansels al oars oer as de oare. Just it ferskil soarget yn ’e regel foar de ferdivedaasje. Je soenen je dus ôffreegje kinne: is it foardragen fan poëzy ferbale keunst of binne it fysike keunsten? Hawar, al hoe multimediaal it hjoed de dei ek brocht wurdt, taal en wurd makket altyd emoasje los. Bytiden sels sûnder doel oer de betsjuttingen dy’t tusken de rigels omsweve. Dat spile my troch de holle, doe’t ik koartlyn yn de Prinsetún fan Grins it optreden fan in hiele trits dichters yn my opnaam. Fernuvering genôch. By de boartlike klanken en oansettende ritmes brûkten de performers, bewust of ûnbewust, harren lea as wie ’t in ynstrumint yn in orkest. It skodde, trille, sweefde of stie ûnferweechlik op it skonkich ûnderstel. My tocht, sûnder lûd wie der amper ferskil mei in dominy, politikus of demagooch. De keunst fan it gebear rikt fier. En dy keunst koe wolris it geheime wapen fan mannich dichter wêze. Net inkeld de mimyk dy’t it gefoel yn de taal lei, mar benammen de hâlding fan it stal ûntbleate de identiteit fan de sprekker. En de diksje waard sterker troch de meneuvels fan de hân. Dat waard ik allegear gewaar. It wie in hiele foarstelling op himsels. In show fan bewegende wurden yn trije diminsjes. En dat sûnder spesjale bril. Ik woe dat ik it koe.

by de mar (2)

2011-07-15T10:03:00.002+02:00

SEE

2011-07-01T08:14:00.003+02:00

De see is de see

De see is altyd oars as ik him sjoch.

Tichtby it fierste fuort; oermjittich

djip en grinzen sljochtsjend, leit er

âlder as de alderearste dagen, rûngear

oer de wrâld op de ein te wachtsjen.

De see is altyd oars as ik him hear.

Fol leven fan de folterjende wyn of

yn ’e sûze fan in lije floed, mar ivich

mei in keppel masterfûgels stakkato

bekjend op de opsternate brekkers.

De see is altyd oars as ik him rûk.

It switterige wier mjokselt mei de

rook fan fiskkadavers dat jokket yn

de noastergatten. It docht jin tinken

oan in deadsberjocht en oer it libben.

De see is oars as oars as ik him fiel.

Taastend nei it lân strykt er, koel

beslein ûnder ferheven loften en ritich

by in teatrale wolkendûns, as wiete

fingerseinen oer myn bleate fuotten.

Mar de see is de see as ik him priuw.

It kâlde wetter byt my op de lippen en

ferskronfelet de hûch. It sâlt knypt my

stadichoan de strôte ticht en fermingt

him mei myn bloed. De see is wat er is.

2011-06-21T09:17:00.003+02:00

De âld man en de see

Panorama

2011-06-18T16:13:00.002+02:00

Ik seach in oerdwealsk fiersicht tekene mei skerpe fuorgen tusken lange, sljochte diken en ik seach dat it goed wie. Boekemerk! Ik rekke suver ferlern yn it troch de grutte hannelsgeast skoepen lêzersparadys yn it WTC. Gelokkich wie it as festijn oankundige barren ûnder dak, want bûten de megastâl fol keapsjogge negoasje reinde it dat it miigde.

In miljoen boeken waard der sein, neffens de krante kaam dat del op oardel kilometer. Dan soe der wol de helte mear lizze kinne as it om Fryske boeken gong, mar dat wie net sa. Dat kin ek net. Safolle Fryske boeken ha der noait bestien. Alteast dat tink ik, faaks kin dat ek nochris útsocht wurde, al sille se der dan wol fluch by wêze moatte.

In hiele smite boeken dus, op in merk dêr’t de hantsjebakkers fan kij en keallen efkes lins hienen, mar de lucht fan it boerebeslach it noch wol fan de drukinket wûn. Hawar, al hoe feestlik de papieren kiloknallers der ek by leinen, in miljoen titels wienen der net, likemin in evenredich oantal skriuwers. Want gâns wat fan deselde titels leinen opsteapele yn kreaze heapen en fan guon skriuwers (ik neam gjin nammen) lei der sawat it hiele oeuvre by. Omdat de measte skriuwers my net bekend wienen hat it ek net folle doel en strui mei nammen. Der leinen oars wol skriuwers by´t soarte, krekt as der boeken yn ferskate kategoryen wienen. In Frysk boek bin ik lykwols net tsjinkaam. In protte Ingelsk seach ik wol. Dat is fansels ek in moaie taal, dêr hoecht in oankeap net om oer te gean. De prizen foelen ek genôch ta. In bondeltsje mei it ûnfolpriizge wurk fan in romrofte televyzjedichter wie foar noch gjin twa euro te besetten. Ik hoopje net dat sa’n priis wat oer de kwaliteit fan it wurk seit, want op it each ôf like it my gjin ûnaardich boekwurkje.

Sa’n protte boeken, is dat net gau wat tefolle? Wurdt it in minske net oermânsk. Je soenen it fan tinken hast wol ha kinne. Mar it oerskot fan de begearlikheid wie blykber wol om yn te nimmen. It keapfee kaam yn grutte keppels op it lêsfoer ôf en tôge - harsels tefreden sêdzjend - yn lange, bûnte rigen by de kreamen del. Ik hie it feestlik lânskip lykwols al rillegau besjoen. Inkeld it oansjen fan it ymposante panorama wie my moai genôch, dat ik ha net ta de beurs west.

Swijend hout

2011-06-09T15:22:00.009+02:00

In kast moat ynhâld ha, mei lege planken is it krekt in mûle sûnder tosken. Dat soart swijend hout hat neat te fertellen. Sels in kast fan ferbeane beammen fertsjinnet better. In kast moat ek in prominint stânplak ha. Dan stiet er der goed foar en kin er proastich in status fan kwizekwânsje útdrage.

Koartlyn ha ik in fertutearze meubel fan waaibeamshout mei in libben fol ferhalen in opknapbeurt jûn. Wêr’t er weikomt wit ik net. Faaks tsjinne er yn syn jonge dagen as diggelkast. Faaks is er oerbleaun fan it boelguod, doe’t in âldomke en muoike mei de hiele húshâlding foargoed oer de grutte dobbe teagen, want eartiids stie er by ús thús al as in ôflizzer yn ’e skuorre. In foarnaam meubel is it dus net. Mei noch gjin twa meter heech en amper ien breed is it perfoarst ek gjin bysûnder kammenet. It gielkoperen beslach fan de útslaande doarkes is fuortrekke, krekt as de kaai. Mar it stikje húsree mei in seker elan hat mannich generaasjes oerlibbe. It fertsjintwurdicht in wearde dy’t net ferlern gean mei. Dat hat fjirtich jier lyn al de reden west dat er net as stookhout yn ’e kachel bedarre. Sûnt doe reizge er yn myn húsboel troch de tiid en troch de wrâld, fan it iene adres nei it oare. Mei de moade feroare geregeld ek syn kleur. Fan houtlak nei hylpergrien gong syn uterlik oer nei de skurve tint fan de blankhout rite. Op in nij fuotstik en yn in ljochte beits stiet de kast op syn âlde dei der no wer kreas by. En hy hat wer byt.

Fryske boeken binne gemiddeld in stik tinner as de boeken yn de oare lânstaal fernaam ik by it follen fan de lege planken. Yn in meter gean oardel kear safolle Fryske boeken as yn in meter Nederlânsk. Soenen Fryske skriuwers dan mei minder wurden mear, likefolle of minder te fertellen ha as harren Hollânske kollega’s? Hoe as wat, in tsjok boek hoecht fansels net better te wêzen as in behindiger eksimplaar. Of is it symptomatysk dat in taal yn ’e delgong gâns minder papier brûkt as in libbene? Nei in fierdere skôging docht my al gau bliken: wat âlder it Fryske boek, wat breder de rêch. Benammen in protte fan de jongste útjeften ha minder siden. Wat soe dêrfan de reden wêze? My tinkt hjir leit in oer de holle sjoene ûntjouwing dy’t in akademysk ûndersyk troch ien of oar subsidiearre ynstitút de muoite wurdich makket.

Hawar, de kast is klear, achter de rútsjes pronkje de juwielen. Mar ik ha noch in lytse meter plankhout oer. Soe de kast de tiid noch krije en set de tosken yn genôch farsk bedrukt papier mei Fryske teksten dy’t him rjocht dogge? Of bliuwt it lêste plankhout swijen?

Heechliet

2011-06-01T08:32:00.010+02:00

Heechliet foar in houten hûs

(monumint fan de beskaving)

Do bist de hoeder fan de stilte,

dyn swijend hert is ryk oan wat

bestjurre is yn bylden fan de rede.

Do bist as in tesauriër de garder

fan it skreaune wurd. Dyn siele

is it stege hânwurk fan profeten.

Yn it djipste fan dyn aard bisto, as

froede wachter oer in âlde erfenis,

it uterjend fermogen fan de prater:

syn holletaal en tongetaal, de wisse

leagens en de wierheid fan syn wêzen,

yn kloeke skulpen fan papier bewarre.

Dyn mûle bynt de eagen, wylst dyn

planken grôtfol wiisheid stean en

alleman dy’t hearre kin it eachmerk

fan dyn wurden grif net mist. Do litst

de dôven en de blinen lêze. Gjin lûd

draacht bylden fierder as dyn klanken.

Dyn bast, it wurdbeskot en grûnslach

fan it letterlot, stiet beklings tsjin de

muorre. It skoarret - sa´t fiksje faak

de feiten stipet - it livich erfguod fan

de literêre bodder: de byldenhifker,

de sinnenskôger en de skrapkeswrotter.

Wa’t lykas do fertriet en wille garret,

mar ek haat en leafde yn de groeden

fan syn omskot barget, soarget dat de

dichter en de skriuwer wurden skept.

Wurden om flammen yn it hout te jeien,

dy’t foar de lêzers ivich baarne meie.

As brânkast fan in teare skat bisto fan

wearde foar it libben, mar dyn takomst is

gjin wisse, de tiid sil oer dyn lot beslisse.

Want hat de omrinwinkel gjin ferlet, dan

wurdt it grif de hel fan Harns, dan sil dyn

siel ferwaaie yn de kosmos fan it internet.

Myn boekekast, myn hûs fol keamers

mei ferhalen om libbenslang yn om

te dwalen, bliuw yn it digitale tiidrek

mei it labyrint fan tsjottertalen altyd

om de oandacht fan de lêzers stribjen.

Doch it foar de boeken, doch it foar de

bern en docht it foar al dy oare sibben.

by de mar

2011-05-15T08:16:00.006+02:00

2011-04-05T20:23:00.002+02:00

De wite reager

2011-03-22T09:12:00.024+01:00

Wite reager, do wiest dysels, moarns ier,

doe’t ik dy seach oan ’e igge fan de mar,

wylst ik mankelyk nei drege oarden teach.

Dyn lichte tred en losse wjukslach,

myn holle fol gedachten oer de dea.

Do hiest, as koest my tinken hearre,

goed yn 'e rekken wêr’t ik hinne moast.

Dyn skerpe each miste myn mijen net

op dy alderearste maaiedei yn maart.

De ierde, noch kâld fan lichte froast,

wie al iepen. It wetter fan de mar lei der

wif en huverich by. In swarte wolk

fan protters foel roppich oer de reiden.

Do stiest der jûns letter noch te wachtsjen,

yn ’e skimer deun by de Leien, doe’t ik

opnij oandien omfierrens it liet fan de

'Huzing by’t lemieren’ sjongen hearde,

en do sa fredich nei Nyegea ta fleachst.

It geskink

2011-03-20T14:18:00.005+01:00

It hat boekewike west. In feest foar skriuwers en foar lêzers, mar net foar dy fan it Fryske boek. Ik reizge twa winkels yn it sintrum by del, elk mei krapoan oardel meter Frysk op ’e planken. Al wat ik socht, ik seach gjin boek fan de weirekke skriuwer. Dan tinkst, soe der fanwege it ûnferwachte nijs al sa folle flecht op ’e koai west ha? Koartlyn, by it ferstjerren fan in skriuwer út it westen waard de foarriedige hannel fan de lêste grutte master breed útstald. Soks is blykber net foar in wichtige autochtoane skriuwer weilein. By de biblioteek ek gjin omtinken foar it ferlies fan de skriuwer fan de kleare taal. In part fan syn rike oeuvre stie wol foar it gripen. Mei twa spiksplinternije eksimplaren fan it ferneamste en bekroane boek der prominint tuskenyn. Hokker fan syn toppers lêst Fryslân eins, fregest dy dan ôf. Sa kaam ik wat mismoedich - it is yn ’e regel de lêste halte fan myn wenstige rûntsje - by de kreamen fan de ‘kringloop’ del. Dêr fûn ik, tusken rom fiif meter oan Frysk foar in sliterspriis, ien lyts wurkje fan de man dêr’t ik noch graach wer in kear mei fûstke wollen hie. It wie in toanielstik nei in ferhaal fan him út 1967. ‘De skriuwer foar it doarpsbelang.’

De omrinferkeaper krige my it dokumint út’ e hannen en blêde it glimkjend troch. ‘Och heare, heare, sjoch ris oan’ sei er, ‘De Skriuwer! In prachtich stik. Ik ha der sels noch yn spile.’ Entûsjast fertelde er oer de ynhâld fan it ferhaal. Sêne nei sêne kamen de lotgefallen fan de skriuwer foarby en stadichoan kaam ik te witten hoe’t de morele ynkwisysje út it doarp him hieltyd slimmer it near op lei. Ik mocht it boekje fergees meinimme.

Thús lies ik yn it foaropwurd de tajefte. De skriuwer spruts my mei wurden, dy’t as in orakel klonken, sels ta. In leske yn de betsjutting fan literatuer. ‘De bedoeling fan de skriuwer is net wichtich’, seit er ’wat telt is de tekst!’ Doe pas seach ik dat it troch spilers bebrûkte keunstwurkje mei reade pinne slim behoffene wie. Krekt sa’t de skriuwer yn it stik twongen waard om te dwaan, wienen alle sênes mei krityske ferwizingen nei god en de bibel skrast. Mar de skriuwer swijt net. De skriuwer lit him de bek net bine. Hy seit wat er sizze moat: ‘Ik sil oer jim smearlappen skriuwe!’

In fearnsjier lyn rekken we ûnderweis nei de waadseedyk yn in doarpke oan de râne fan de wrâld it spoar bjuster. Opkeard troch it wetter fan in feart moasten we werom. Nei in slach troch de buorren om de tsjerke hinne lieten we de stilte fan it hôf achter ús. Hjir komme we grif noait wer te lâne, ornearre ik. We ha der dochs wer hinne west. Foar in begraffenis.

Mare Vulgus

2011-03-14T12:34:00.003+01:00

De see komt op en giet wer hinne
mei skomjend leven oan ’e loft
ûnder de moanne en de sinne.

Wetter siket romte, ûnbedimber
troch minskehân of godsgebod.
De see komt op en giet wer hinne.

Mare vulgus hat gâns stimmen,
gûlt en gizet ûnbehindere fuort
ûnder de moanne en de sinne.

Dunen, dammen en diken binne
tsjin grutte weagen om ’e nocht.
De see komt op en giet wer hinne.

De mins libbet op faaie grinzen
omtoarkjend nei it lêste skoft
ûnder de moanne en de sinne.

Wy binne inkeld drinkelingen,
dat is ús ûnbestimde lot.
De see komt op en giet wer hinne
ûnder de moanne en de sinne.

The state of the ant

2011-03-08T17:44:00.002+01:00

Requiescat...

2011-03-02T08:50:00.002+01:00

Wy stean op ’e râne fan it libbenlân

en digerje oer de oseaan fan it ferline.

De weagen wine as in oerwurk

steech en dreech de ierde rûn,

mar op de wizerleaze siferplaat

fan it bestean kinne we de tiid net fine.

Hark! Net sa hiel fier yn ’e dize

fan de fierte slacht in klok.

Hoefolle? It binne der tolve om

krekt te gean, want it slaan fan

de lêste oere kinne we wol fernimme.

Dan jeie we as in orkaan fan

skiedend ljocht it tsjuster yn ’e mjitte

en ferdwine we lichter as de siken swynt

yn de ienklang fan de fierste nacht.

It is wreed, it is in griis,

it is like kâld as rigor mortis.

Vanitas...

2011-02-19T09:39:00.046+01:00

Asylsykjend yn it ryk fan de sliep doarmje ik oer de grinzen fan myn gedachten tebek yn ’e tiid. Dreambylden wurde lânskippen as leidige fata morgana. Ik sykje gjin nije mar in âlde bestimming en meitsje opnij in fuotreis fan in fearnsieu lyn nei de top fan in fulkaan. Swart en wyt is it paad fan bestjurre lava en ivige snie ûnder de bylkjende sinne. Der is gjin wei te min. De loft driget net. De loft kent syn master. Yn it ljocht fan de fjurrige geast draait in arend steatlik beswarrende rûntsjes. De loaie flecht is skyn, as it safier is stoart er him ûnferbidlik yn ’e djipte.

Alles ferrifelt. Wylst ik my de holle geregeld switfei telle de minuten as oeren. De swiertekrêft lûkt en stint, mar de tiid wint. Der is gjin wei werom. Healwei de tocht slinkt mei lange trêden it libben hurder as de ôfstân dy’t ik noch te gean ha. De romte is ûnmjitlik. Under it blauwe dak, dêr’t de wolken as ballêst fan de wrâld op de souder lizze, hat it hûs fan de wyn gjin muorren.

Alles is oars yn it omfierrens sûnder fierderop. Swierder, trager, iler. Heger as de kimen jildt de taal fan in stillibben. Dat hat syn wurden wol hân. De wyn swijt as in sletten boek. Stap foar stap folgje ik it spoar fan myn ûnthâld. Fêste grûn ûnder de fuotten is in yllúzje, dat docht ek gjin nij. Der is gjin wiet gers, der is gjin gloed fan in sânreed, glêde klinkerts wurde gjin tarrewei. It paad mist smûke beamwâlen, dy’t as griene gerdinen oan de himel hingje. En de winter stiet yn de simmer, wylst de jierren ûnder de skuon wei rane.

Alle eleminten treast klau ik oer de rêchbonke fan in kontinint. Der is gjin wei ferside Ik flechtsje. Utbrutsen, ûntsnapt oan de gaos, los fan it libben. Wa’t longeret moat lije. Wa’t de ein sjocht set troch. Wat heger wat steger. Mei de wrakseling as brânstof priuwe de tamtearre longen de soerstof fan de frijheid. Ik bin in fûgel dy’t net fleane kin, ûnderweis nei it hichtepunt fan de krater mei it slomjende fjoer.

Ik ha it helle, ik stie as op in wjuk fan in fleanmasine. Ik wie de fleander sels. Mar doe wist ik noch net dat ik lykas Ikarus djip falle soe...

Ad Infinitum

2011-01-22T13:58:00.006+01:00

De gong der yn hâlde! It jier is al wer in eintsje op reis. De tiid lit him net keare. En ast net witst dat de ein de ein is, dan giet alles altyd troch. It is fansels ek it doel en set wakker fierder út ein. It moat oangean. Moai fuort is de reis om it reizgjen nei in einleaze bestimming as in ekskús om te bestean. Elk jier giet it wer fan ’e miet ôf. In nije start mei in soad fan itselde en út en troch wat oars. Altyd is it in begjin fan alles wat noch komt. En as dy neat yn ’e wei sit, dan hast mar te gean. Wêrom ek net? Wa’t stil stiet komt nergens.

Ik aventoerje it wol wat yn Tweintich-Alve. Dêr’t it paad mei foarnimmens him oan buorden en kaarten ûntbrekt, bebokselje, befyts en bereizgje ik de wei dy’t my it bêste leit. Ik reizgje mei in bagaazje fan bylden en in taal fol wurden dy’t har graach opponearje. De reis is in ferhaal dy’t begjint by de ein, mankelyk doarmjend troch in âlde tiid, wifkjend yn it hjoeddeiske en nijsgjirrich taastend nei de takomst. Oer hichten en lichten sil it gean, altyd sykjend nei romte om nei út te sjen. Tebeksjen is inkeld de muoite wurdich om der fierder mei te kommen! Alde spoaren binne net langer as de nije dy’t noch lutsen wurde. Wegen wurde allinnich smeller omdat it sa liket. Op it iepen paad de gong der yn hâlde, dat smyt it measte op. Sa bliuwt alles bestean. Sa ûnstien ferhalen yn doetiid, heden en takomst. Wierheid of net, ienkear stâl jûn wurde de wurden part fan it bestean. De tiid dêr’t se yn spylje is it bewiis. Yn tekst hat alles mei alles te krijen, lykas yn it libben. Lykas yn it ferhaal fan de man, dy’t yn in dokumintêre syn eigen libben spilet. Lykas yn de film, dêr’t de frou yn in rol fan in oar harsels is. Lykas yn it selsportret fan de fotograaf, dêr’t wy ús yn spegelje. Lykas de reizger, dy’t op de top fan in fulkaan nei syn takomst weromsjocht. Want hoe de kosmyske winen ek waaie, wy sleepje ivichduorjend de jiske út de grûn fan ús ûnderste lagen fier oer de ierde mei ús mei. Sa lang it duorret.

We will stand on the wing of a plane. South Sister - 1985 - Oregon

Oh oh oh

2010-12-02T14:29:00.001+01:00

‘It is in aardichheid.’

‘Wat?’

‘Dit boekje yn ’e âlde Fryske stavering.

‘Fan wa dat?’

‘Fan de kringloopwinkel, foar fyftich sint.’

‘Nee, ik bedoel, welke skriuwer?’

‘Fan Anne Wadman.’

‘Wadman? Noch noait fan heard.’

‘De smearlappen hjit it, in lytse roman út 1963.’

‘Dat is fier foar myn tiid pake. Wie der doe ek net in alvestêdetocht?’

‘Presiis en Kennedy waard yn dat jier ek deasketten. John. F. Kennedy, de presidint fan Amearika!’

‘Ja, ja, dat wit ik, wachtsje, dat googelje ik even.’

‘Doch dat jonge, at it ferstân der mar net fan te lijen hat.’

‘Samar klear, sjoch ris oan: 1963. Poepoe, in heftich jier! Alleman fan Bert Haanstra wie in grut sukses. Hat pake dy film ek sjoen? En hjirre, de Beatles brekke troch.

‘It is ek sa, mei She loves you, tink?’

‘Yeah, yeah, yeah pake, dat ken ik ek, fet nûmer, sil ik it even op YouTube opsykje? Ik bin gek op dy âlde filmkes.’

‘Toe mar jonge, lit mar ris sjen, it wie in moaie tiid, de muoite tige wurdich. Soest dat boek fan Wadman ek ris lêze moatte.’

‘Lêze?’

‘Ja lêze, wurden op papier witst wol, tekst, krekt as op dyn kompjûterskerm, moatst fansels wol út in troch in blêdside omslaan!’

‘Och pake ik...’

‘It is mar in tin boekje, hear, noch gjin hûndert siden, dêr wurdst net wurch fan.’

‘Stean der plaatsjes yn?’

‘Nee, wol byldzjend beskreaune taferielen oer seks en sa, dat kinsto dy net yntinke, mar dat joech doe hiel wat opskuor, lykas it lange hier fan de Beatles.’

‘Seks? Jemich pake, wurdt der yn dat boek neukt?’

‘Dat wurd brûkten skriuwers doe noch net, mar dêr komt it wol op del.

‘Tsjong, en it is in Frysk boek?’

‘Ja, wat tochtsto, yn Fryske boeken wurdt ek... dogge de minsken der ek oan. Mochtst it boekje wol meinimme of kinst gjin Frysk lêze?’

‘Euh... jawol, ja, dat tink ik wol, mar yn dy âlderwetske stavering? Dat soe wolris dreech kinne wurde.

‘Wurde kinne - silst bedoele, dus do begjinst der net oan?’

‘Sjoch hjir pake, Bob Dylan mei The answer is blowing in the wind, ek út ’e foarige ieu.’

‘Jonge, jonge, ja, dat heucht my ek noch skoan, mar it is gjin antwurd op myn fraach.’

‘Bêst genôch pake, ik nim it boekje aansens mei, mar ik beloof neat.’

‘Soest der oars noch wol wat fan opstekke kinne.’

‘Fan it n... eh ik bedoel fan de seks?’

‘Fan de Fryske taal blinder! Tûzenen boeken binne der fan ferkocht, it fleach de winkel út.

‘Wêr giet it ferhaal eins oer?’

‘Oer in gleon fanke, dy’t it net sa nau stekt mei de seden en wat al te maklik mei manlju omslacht.’

‘In willich dinkje, dus.’

‘Gjin hôf fan deugd, nee. De jonges witte har túntsje wol te finen.’

‘Wauw, krekt as dy froulju yn Oh oh Cherso.’

‘O, o, wat?’

‘In fet populêr televyzje programma oer feestjende fakânsjejeugd op Kreta. Sil ik in filmke op YouTube sjen litte?’

‘Giet it dêr dan sa mâl om wei? Der wurdt dochs net yn neukt wol?’

‘Nee pake, sit der mar net oer yn, op ynternet dogge se net oan seks.’

‘Gelokkich, lit dat joeptoepen fierder dan mar gewurde, jou my mar in Frysk boek.

Kjeld

2010-11-29T18:56:00.006+01:00

It wurdt kâlder. Fan de krimp, troch de oanboazjende kjeld, kniest en kjirmet it hûs dat it sta seit. Nei alle gedachten doelleas ferset tsjin de knipende froast op kommende wei. Ik lei der fannacht nei te harkjen en tocht oan it kredyt fan de tiid dy’t him ek belûkt en dat guon minsken tinke datst dy der mei alderhande riten tsjin warje kinst. Mar al hoest it fjoer ek oppokest en al hoest besikest om de waarmte by dy te hâlden, de brânstof dy’t de boel draaiende hâlde moat rekket in kear op. In hûs kin wol wat ha. Nettsjinsteande it grimmitige knappen en kreakjen fan it ramt sil it âlde stee - langer as myn eigen bonkerak - grif noch wol in aardich skoft de tiid trochstean. At de brân der mar net yn rekket; mar och, dan hâldt alles ommers op.

Dat wienen in pear prakkesaasjes dy’t my yn myn smûke leger wekker holden. Soms ûntkomst der net oan. It binne fan dy dingen dy’t dy op it meast ferlitten tiidstip fan de nacht oer de siele skramme kinne. En de nacht wie amper healwei. Hingjend yn de keale tûken fan de bjirk skimere in skyltsje fan de ôfnimmende moanne troch it gerdyn. De moarn wie noch fier fuort.

Der stiet in strange winter foar de doar wurdt der sein, wy ûntkomme der net oan. Kening froast sil him wer goed jilde litte. We ha ús der mar op ta te rieden. Wêrop? Op iislike poalwinen, Sibearyske sniestoarmen en in hege gasrekken. Kening froast laket om it waarmer wurden fan it klimaat.

Sa helle de iene swiersettige gedachte wer in oaren út. De minne ekonomy! Ik liet it yn my omgean, dat dat wrakke gebou ek noch altyd in soad fan krimp te lijen hat. De brân sit der noch net yn, mar it broeit en it broeit mar troch. It duorre yntusken ek net lang mear of de polityk kaam op it aljemint. Korrupsje, rasisme, polarisaasje, sinleas geweld. Doe gong de kjeld my troch de lea. Want wêr moat it hinne? Wat moat der fan de wrâld wurde? Dat soarte fan fragen spilen yn my om. Wannear krije we wer oar waar? It wienen de begrutlike klisjees dy’t âlde minsken bytiden yn ’e macht ha, omdat se der fan oertsjûge binne dat eartiids alles better wie. Wurden fan wize minsken. Fan dy wurden dy’t noait doel treffe.

Krisis, konflikt en katastrofe, dêr draait it allegear om. Ik ornearre, de wrâld rôlet fan it iene yn it oare. It sil syn tiid wol ha moatte. Mar krisis, konflikt en katastrofe, dat is ek poerbêste brânstof foar in ferhaal. Feitlik binne it dus gouden tiden wie ik úteinlik fan betinken en ik draaide my om, ik luts it tekken wat heger oer it skouder en joech my wer del. Ik lei der noch waarm by.

Monuminten

2010-11-17T12:53:00.003+01:00

Klompen yn it museum? Ja, dat kin yn Drachten. Opdjippe út it depot stie dêr okkerdeis tusken in soadsje oar replik guod in healsliten pear op de saneamde catwalk te pronk. Mei help fan it publyk woenen se útfine fan wa’t dy klompen west hienen. Sokke ferhalen binne nijsgjirrich. ‘Herrinnerje’ neame se it yn skeef Frysk ek wol, dat is langer oeral de moade.

Klompen: ik ha der eartiids sels op rûn, mar se binne út ’e tiid. Nuver eins, want it multifunksjonele houten fuotark draacht koel yn ’e simmer en waarm yn ’e winter. En sûnder te fiterjen hast se likehurd oan as út. Hurdrinne is al wat dreech, lykas it wâdzjen troch wiete snie wylst de kwalster oan ’e soalen klibbet. Mar wat in wille, doe! Skande, dat soks foargoed foarby is. Inkeld hearre je noch wolris in echte autochtoan rinnen. Fan it kloskjen oer de strjitte libbet by my it ferline hielendal op. In geve klomp, kappe en fike út waaibeamshout, is oars ek nuver guod. Je kinne maklik in oar de kop der mei stikken slaan. Der binne grif noch wol sterke ferhalen dêr’t de klomp as korpus delikt in haadrol yn spilet. Sa’n moardwapen soe gâns wat folk nei it museum lûke kinne. Mar dat is hjir net it gefal. Dit binne gewoane Fryske learkeklompen. Ik bin der ek benijd nei by wa’t dizze eksimplaren by de doar stien ha en hoe se lang om let op it bêdsbuordsje telâne kaam binne. Myn earste wie trouwens: binne it wol manlju’s klompen? Oan de maat te sjen soenen je it al sizze, dat ik bin der mar even yn stapt. Dat gong wûnderskoan. Bewiis genôch dus. Se pasten my as in âld jas, ik rûn der sa mei fuort. It lûd ketste as in stichtlike kleasterklok troch it museum. Ik skrok. Ik waard kjel fan it leven dat my op slach werombrocht nei âlde tiden. Krapoan sa’n fyftich jier tebek, doe’t hynder en wein noch net folslein fan de lêste, smelle klinkertdiken ferdreaun wienen en yn in bedaarde telgong kalm har wei gean koenen. Ik seach ús heit mei de leie losjes yn ’e hân foar op ’e wein sitten. Ien skonk op it tiksel, de oare út en troch heal mei de klomp wat ûnder it silehout, om ekstra stjoer oan de âlde brune te jaan. Wylst ik foaroer de klompen nochris meunstere, seach ik ta myn fernuvering dat ien snute heal fersliten wie en de oare noch aardich geef. In lichte huver gong my oer de lea. Wie ik nei al dy jierren yn de klompen fan ús heit stapt? Ik leaude it hast, want wa soe net wolle dat soks koe? Al wie it mar foar in pear tellen. Tink dy ris yn, hiel even yn dy tiid werom stappe. Ik strûpte hastich de klompen út. Wat kin in minske nuver mei de holle op ’e rin reitsje, tocht ik. Fan ien ding wie ik wol wis, se hienen fan in boer west en net fan in boarger. Ik rûkte noch even oan de learkes en plante de klompen wer op de sokkel. Net in ferkeard plak! At se dan net langer brûkt wurde om te gean, dan fertsjinje se it om bewarre te bliuwen en heare se beslist yn it museum thús.

Sweve

2010-11-04T15:19:00.001+01:00

Ik seach lêstendeis yn ’e grutte stêd in soadsje sweefboeken lizzen, sawat in kiste fol. Gewoane, fatsoenlike, nijsgjirrige boeken, samar fergees om mei te nimmen. En om te lêzen fansels, want dat is mien ik it doel, om minsken oan it lêzen te krijen. In sympatike geste, dêr sil ik neat fan sizze. Samar in eksimplaar útsykje, yn ’e bûse stekke en thús of ergens oars lêze sûnder der foar te beteljen, dat is net ferkeard. At je it dan út ha (of net út krije kinne) dan lis je it boek op in gaadlik plak yn in iepenbiere romte del, in oar kin it dan ek meinimme. Sa reitsje de boeken dus op ’e sweef, tinke se.

Ik ha net sa’n boek útsocht. Ik jou leaver in boek kado. In boek weijaan is moai wurk, like moai as ien krije. Mei in jierdei bygelyks, hoe âld it feestnûmer ek wurdt, je kinne altyd wol mei in boek oansetten komme. Dêr gean ik teminsten wol fan út. By houliken en oare spesjale gelegenheden kin it der ek wol by troch en spylje de literêre filantroop. Ja, it moat al in boek mei ynhouten wêze, dat is de regel, ek al binne der spitigernôch wol útsûnderingen te betinken. Mar dat kin dan net oars. Fierder is sa’n presintsje ek hiel geskikt om wat goed te meitsjen, en net te ferjitten as in geskink fan leafde. It is ek in handich objekt om ien mei oer de streek te heljen. Ik ha sels al ris in boek as in treastryk bliken fan meilibben oan in dierbere neibesteande jûn. It die fertuten.

Sa sille der grif wol mear gelegenheden wêze en skink in boek as teken fan respekt en wurdearring. It mei helder wêze, dêr kin ik wol mei libje. En at it skielk ris oars komt, se meie my yn de kiste ek wol in boek mei de grûn yn jaan. Mar sa’t ik al sei en salang at it noch kin, ik jou leaver in boek kado.
‘Moat it ek ynpakt wurde?’ freget men dan yn ’e boekhannel at ik wer ien oantúch. Ja, it moat altyd ynpakt wurde, ek at it boek foar mysels ornearre is. At it my thús net goed ta liket, dan pak ik it moai wer op ’e nij yn, om wei te jaan. Trouwens, alle boeken dy’t ik keapje pak ik thús altiten earst út. Wêrom? Dat sis ik net. Mar ik doch it hiel foarsichtich, mei in beslipe technyk meitsje ik it plakbân los om it papier net te skansearjen. Hoe? Dat sis ik ek net, mar it slagget meastal wol en oars ha ik wol in rôle pakpapier achter de hân. De stikkerkes fan boekhannel bewarje ik ek.

Sels in boek kado krije is it moaiste, dat sil ik net ûntkenne, it oerkomt my lykwols selden. Ik krij meastal in boekebon kado. Dêr bin ik dan hiel wiis mei, want dat is ferrekte handich, ik reitsje dy dingen by de boekhannel wol wer kwyt. Feitlik binne de kadoboeken dy’t ik by de winkel beset en fuort wer oan in gelokkige nije besitter trochjou ek sweefboeken. Alteast guon wol, want der binne minsken dy’t in boek fan my krije, en dat ûntkomt my net, dy pakke it kado hiel foarsichtich út en lizze it papier hoeden oan ’e kant. Allinnich de bretaalsten doare te freegjen: ‘Kin it ek ruile wurde?’

Fierkje

2010-10-27T10:17:00.007+02:00

In kime dy’t de djipte yn it eachweid leit, dy’t yn de lingte en de breedte de fierten berint, dy’t de ierde fan de himel snijt en jin jins plak op de wrâld taseit, sa’n fiersicht is gjin each te min. Mar om myn gerak te krijen moat ik der geregeld in reis om meitsje.

Sadwaande gong ik okkerdeis op paad. It skeelt wrachtich in jas fernaam ik kuierjend troch it greidlân ûnder de reek fan de grutte stêd. De reis yn it selskip fan mannich oaren gong lâns de fuotspoaren dy’t in skriuwer langlyn yn in ferneamd boek útlein hie foar syn kreaasje: in grutboer en in lytsman tagelyk.

Ja, de lichten fan dat neakene boerelân, de leechte fan de wide romte ûnder de steapeljende wolken, dat is nijsgjirrich! Of gong it my dochs om it tryste lot fan de haadpersoan út it ferhaal? Hawar, folchsum pandere ik achteroan yn ’e keppel, dy’t as kij nei de stâl ta teach. Jim moatte net hurder jonges, tocht ik.

Fierkje yn dy skrille wiidte joech gjin inkel ynsjoch yn de lytse geast fan de man út it boek. Wat doel hat it ek en sykje der nei? It gong my om in lânskip dat gjin beheining hat. Om ljocht sûnder skaad. Om de wrâld yn it perspektyf fan myn eigen gedachten in plak te jaan.

Skreau

2010-10-11T08:55:00.006+02:00

Fan Rotterdam nei Oranjewâld is mar in skyteintsje, sels at der in lytse wike oer hinne giet. Fan de wrâld fan Edvard Munch yn de Keunsthal nei de tentoanstelling ‘Beroerd Landschap’ yn museum Belvedêre is wol in hiele stap. It is fierljeppe troch lânskippen fan tiid. It makke de ôfdijer yn Rotterdam troch it ûntbrekken fan Munch syn ferneamde skilderij De Skreau wer in bytsje goed. Ik hie my frijwat fergappe op it selsportret fan de ekspressive Noarske skilder, dy’t as it ware yn de swypslaggen fan it lânskip de demoanen fan in depresje op him ôfkommen sjocht. Dat waard him dus net.

De konfrontaasje in pear dagen letter, mei de mear as libbensgrutte fiersichten yn museum Belvedêre struts yn earste ynstânsje wat salve oer it sear. Op dy tentoanstelling bringe fjouwer hjoeddeiske keunstners it ferline, heden en takomst op ymposante wize yn kaart, alteast sa’t sy tinke dat it yn byld brocht wurde moat om de taskôger dêr yn te belûken. Nei alle gedachten om it folk mei de noas op histoaryske en maatskiplike feiten te drukken. Want je ûntkomme der net oan. De iepenheid fan de panorama’s is sa grutsk, je wurde, at je no wolle of net, der folslein yn opsûge. Net omdat it moaie nostalgyske lânskippen binne. Nee, it binne realistyske wjerspegelingen fan ús tiid. Gjin spirituele symbolyk. De hurde werklikheid, sûnder blomkes en bijkes, mar wol mei it grutte ferlet der fan. Gjin metafoaryske retoryk. It is de wrede wierheid sûnder de oanwêzigens fan minsken, mei al de leechte, de ferwoasting, dea en desepsje dy’t it minskdom rûnom oer de wrâld feroarsake hat.

Net al te fleurige hinnekommens dus, fakânsjefolders en natuerfilms sjogge der hiel wat oars út. Wat ik seach wie earder like depressyf as Munch syn sombere ynterpretaasjes fan de minne tiid yn it begjin fan de foarige ieu. Tsjusterens fan in woedzjende wrâld. Dat kaam my op it moed doe’t ik op in stuit de ûntheisterjende lânskippen goed yn my op naam. De yndrukken benauden my en besauden my. Ik fielde suver in net te kearen, heislike skreau yn my opkommen. Ik woe de earen wol tichtdrukke om alles wat ik seach, om alles wat ik wist en om alles wat de wrâld nei alle gedachten noch te wachtsjen stiet.
Keunst? It seit wat! Keunst? It docht jin wat! Mar wat? Moast ik fan dit wurk wat leare? Moat it minskdom fan dizze keunstners leare? Guon sille it grif befêstigje wolle. Se sille sizze dat it in wichtich effekt fan alle keunst wêze moat. Se sille sizze dat soks yn dit lân gelokkich noch altyd de lúkse fan de frijheid is, sels yn in tiid dêr’t de kultuer as in linkse hobby yn ’e knipe driget te kommen. Oer frijheid sprutsen, hoe heech moat de ferantwurdlikens by minsken en yn it bysûnder by politisy oanskreaun stean om te sjen wat ik yn dy skilderijen seach? Frijheid en ferantwurdlikens wa giet dêr eins oer?

Hawar, tiden hawwe tiden. Je moatte jin de holle ek net tefolle oer sokke dingen brekke. Men kin der wol depressyf fan wurde. Yn it lânskip fan de hjerst dronken we op it terras fan it museum in bakje kofje. Krisis, depresje, wetterfloeden, oarloch, de apokalyps, it wie fier by ús wei. Wy sieten noflik yn de sinne, it útsicht wie wûndermoai en fredich. Beauty is in the eye of the beholder. De eagen binne der yn ’e regel slij nei, se wienen wer goed oan de kost kaam.

See

2010-09-15T18:06:00.024+02:00

By de See

Op in dei sille de minsken lêze dat

ik dreamde, dat ik by’t hjerst nei

de see gie en dat it waaide dat it rikke,

wylst it wetter sa heech stie, dat der

sein waard dat it de hiele wike al

sa wie, omdat it troch it klimaat kaam.

Dan lêze se dat de kobben dy dei

as brol fan de dwinger oer it skom

fan de brâning saaiden en dat ik

deroan tocht, dat ik it opskriuwe moast,

at ik thúskaam, wyls ik socht om in

moaie Koplandse rigel, dy’t myn bernetiid

oproppe soe, doe’t de see ek al sa

grut like en djip en de weagen sa heech.

Mar dan moat ik by´t wekker wurden

wol fuort opskriuwe wat ik tocht,

oars leauwe de minsken my net, dat

ik it dreamde dat it sa waaide, dat it

wetter sa heech stie, de kobben oer

de brâning skaaiden, myn jeugd my

yn ’t sin kaam, en dat ik doe tocht:
dit skriuw ik op!

Pake

2010-09-02T13:43:00.010+02:00

Wa hat der noch noait wat fan sein en wat is der noch net oer skreaun? Lit my dan ek ris besykje en stean in stikmannich rigels stil by it fenomeen pake Sytse. Dus gjin ferhanneling oer syn skepper: de ferneamde auteur dy’t mei de wûnderlike lotgefallen fan in âld man in ûnferjitlik personaazje sa knap stal jûn hat. En ek gjin yngewikkelde analyze fan it boek dêr’t de kreaasje fan de skriuwer de haadrol yn spilet. Nee, dêr sil ik my net oan fertille. It binne inkeld wat gedachten oer in markant man, dy’t op papier ta libben kaam yn in wrâld dêr’t er thús hearde, in wrâld dy’t der winliken net mear wie.

Lit ús dêrom even weromgean nei healwei de sântiger jierren fan de foarige ieu, de tiid dat we mei de âld man yn ’e kunde kamen. It heucht my noch goed dat ik it boek Pake Sytse doe lêzen ha. It is my sels sa goed bybleaun, dat ik noch wit wêr en yn watfoar omstannichheden. Net in min teken, want dat ha je yn ’e regel inkeld mei boeken dy't in fin mear ha as in bears.

Ik wit net hoe’t it ferhaal eartiids troch de kritisy ûntfongen is. Der sil wol op ôfjûn wêze. Minsken is nuver guod en it is myn sizzen net, mar lyts achtsje en leechlizze wurde op dat mêd gauris brûkt om in eigen beheining te behimmeljen. It kin foar in kwaliteitsboek gjin kwea. Ik wit ek net oft hja doe wol begrepen ha wêr’t it boek eins oer giet. Dat de tsientûzenen lêzers it wol yn ’e rekken hienen, hat yn alle gefallen goed bliken dien. De geast fan pake Sytse doarmet sûnt dy tiid troch it kollektive geheugen fan it folk. Alteast dat soenen je tinke, mar de man - in archetype - siet fansels al langer yn it laach fan elkenien wa’t besibbe is oan de kriten en de grûn dêr’t it ferhaal spilet. At Freud der nochris oer nei prakkesearje mocht, dan is de âlde rakker fan in protte wâldsjers grif it Id. Want wa is net segene mei in ûnderbewuste langst nei frijheit, mei in sûne wjerstân tsjin gesach en mei de djippe wearze oan twang, yn kombinaasje mei riten fan by tiden swier te rissen opstigingen. It kriget allegear syn beslach yn ien persoan. Pake Sytse, de wjergader fan de pake dy’t je sels spitigernôch te koart meimakke ha.

It ferline dat Pake Sytse yn ’e petgatten besocht op ’e nij út te finen is yn it boek heuchlik beskreaun. Fiskje, ielrikje, einepiken kneppelje, streupe, hazzejeie, murdzje en molje. Njonken dy striid om te oerlibjen is it praat dat er brûkte it skaaimerk fan syn wêzen. Net de taal, dy’t trouwens hurder, wreder en minder geef klinke moat as it boek beskriuwt, mar wat er seit en wat er net seit. De man is sa’t er praat, hy is wat de goede fersteander sûnder wurden fan him meikriget. It is syn swijende natuer, in wize fan uterjen dat linkendewei mei de nije tiid by ús weirekket.

Hawar, it is net oars. Lykwols, in moai oantinken oan de persoan is der noch. Pake Sytse libbet! Hy is op ’e nij foar even fan oer fiere grinzen by ús weromkaam, omdat er net ferjitten wurde wol. Omdat er net ferjitten wurde mei! Ik ha him sjoen op de Feanhoop, op it plak dêr’t syn skepper him grif ek sjoen hat. In libbensechte pake. In pracht figuer! Treflik spile! Ik ha om him gniisd. Ik ha my hast de bûsen om him útskuord. Ik ha om him gûld. Mar it wie ús pake net.

Dêr

2010-08-16T10:19:00.005+02:00

Tiid en talis sette in minske yn beweging, de bestimming en it barren jouwe it sin in doel om op ’en paad te gean. Wêrhinne? Alwer nei in stêd. It wie gjin wrâldreis, sels net by Dokkum om. Foar in reizger dy´t even ferdwine wol bêst te dwaan. Ik belâne op ’e nij yn in Prinsetún. In park eins, mei famkes yn it gers en in junk dy’t noch wol in euro foar in joint brûke koe. In park dêr’t tal fan literêre lûden tsjin it dak fan griene monuminten wjerkeatsten. In park om in slach trochhinne te gean en te fielen oan ’e doar fan in timpel dy’t as in foarportaal fan it Walhalla samar iepen gong. In timpel foar de siele, mei fiif wytmoarmeren geastesbern fan in byldhouwer yn it skimerljocht. Dêr, yn dat skiere oard wachtsje te moatten, neaken en mei bline eagen. Wêrop? Hoe lang noch? Ik gong fierder. Ik socht en fûn in oar hillichdom. Gjin timpel fan Luxor of in Parthenon lykas op de Akropolis fan Athene. En ek gjin stupa fan Hantum, mar in muzykpaviljoen oan it wetter. By dizze gelegenheid in poadium foar foardragers en oare praat-firtuoazen. Wylst it sinneljocht troch de tûken miggele klom ik nei in terras op it âlde bolwurk. De prelude yn ’e koepel wie in soundcheck fan trije kertier. Doe kamen de wurden fan de dichters dy’t om priis en preemje mei-inoar yn ’e slach gongen. Slammers! Allegear woenen se har slach slaan. Nettsjinsteande myn earsteklas sit spile de wedstriid him achter in grutte treurwylch ôf. Yn dy beheinde optyske akoestyk harke ik nei it wurk fan in ferskaat oan poadium-poëten. Slamme is jong sa die bliken, en heftich, oars as rappe, mar net minder redenryk. ‘Dit is in begjin,’ dichte de earste kandidaat, ‘in meldij om te stjerren’. In opponint bearde oer ‘it grutte ferdwinen’. Ik hie it fuort yn ’e gaten, it wie wer dichtsje tsjin it libben yn. Oan de ein ta en fol fjoer. Slamme is teater. It wie my moai genôch en ha de kriich net útsitten. As ôflaat kocht ik in skreaun fers fan in dichter mei in reade puntmûtse op. Yn in glêzen hokje ferkocht er syn taalrike wurden op in kaartsje, foar ien euro.

I’m a poet,

you’re poet

and life is a

poet forever.

( P.G. Collier)

Sa wie’t sawat. Ik rûn noch in rûntsje oer it spoar fan sân, dat him as in web om it wetter wûn. Op in bankje joech ik my del. Stoareagjend yn de spegel fan myn koarte heden as dichter naam it park my starich op yn de skoat fan syn ferbylding.

Woar?

2010-07-31T16:37:00.003+02:00

It is gjin goede dei om te stjerren, sei de skriuwer/dichter tsjin syn publyk. Hy stie ûnder de fruchtdragende parrebeam. Woar? Oer de grins yn ’e grutte stêd: it sintrum fan de Ommelannen. Men hoecht net fier te reizgjen om yn ’e iepen loft fergees de universele kracht fan de poëzy yn jin op te nimmen.

Talryk wienen de dichters en byldryk de talen dy’t op it teefjild fan de Prinsetún har jilde lieten. In gaadlik oard om harren geastesbern op los te litten! Mei de stedske rûs yn ’e flanken en út en troch in wolkje Martini-lûd wie it al hielendal gjin muoite om as taharker wat fan in oar syn dichterlike riten mei te krijen. Sels al ferge it wolris wat.

Harkje nei gedichten is hiel wat oars as lêze, die my wer ris bliken. Lûd en stilte ferhâlde har net itselde ta inoar as beskreaune en ûnbeskreaune regels. Boppedat liket sprutsen poëzy de ynhâld oars mei te dielen, as wannear’t de eagen it fan papier opnimme. Lykwols, de ferbylding komt altyd oan ’e macht. Mar hoe wurde de teksten skreaun, fregest dy dan ôf. Om nei te harkjen, sa’t men dat yn oerâlde tiden inkeld wend wie? Of om te lêzen? Dat wie wer sa’n fraachstik wat my yn ’e besnijing krige. Moat ik as taharker hearre wat de dichter mei syn wurden beskriuwt? Of moat ik lêze wat er te sizzen hat? En wat is dan it bêste, dat je it wurk earst hearre en dêrnei pas lêze? Of krekt oarsom?

Faaks is it de keunst fan de dichter en skep fan beide mooglikheden ien diminsje dy’t harker en lêzer bekoare kin. Wa’t sûnder oardielen wat mei te dielen hat, draait syn hân der grif net foar om. Faaks moat je de bylden dy’t se oproppe fiele en as in fearke oer de rêchbonke strike litte of as in eksploazje op jin ôfkomme litte.

Ik koe it mei de skriuwer/dichter ynfiele dat stjerre him net fan pas kaam. Op sa’n skoandere dei hie it gjin sin en lit de ein slûpe. Der komme grif bettere dagen om der tusken út te knipen, ek al ha je it net foar it sizzen. De toan wie lykwols set. Swiersettige bylden fan fergonklikheid kamen as min waar oer my hinne. It fernuvere my dan ek net, dat yn de tsjustere katakomben fan de tichtbegroeide leafgongen de measte dichters it tydlike yn it neat ferdwine lieten. Nee, de ivichheid sit dichters net gau yn ’e wei. ‘Dat ik stjerre moat kin my net in fuck skele’, deklamearre in Frysk dichter oan ’e ein fan de middei op in wize dat it wol in liet like. It klonk striidber sûnder hope. It wienen net syn eigen wurden, sei hy der earlik by, mar de oersetting fan it wurk fan in sjonger dy’t syn namme ûntliend hie oan in dichter. Sjongers binne lykas skriuwers somtiden dichters, en dichters wolle wolris skriuwers wêze. Mar wannear is in dichter eins in dichter? Dat frege ik my ynienen ôf. Underweis nei hûs kaam it my yn ’t sin, ek in oar syn wurden. In dichter is in dichter at er himsels gjin dichter neamt.

Dat wie doe

2010-06-09T09:33:00.009+02:00

‘Ast der goed by stil stiest, dan is it folslein ûnbegryplik wêrom at de iene persoan de oare wat slims oandwaan wol, inkeld omdat de oar wat oars is as de trochsnee boarger.’

‘Dat sis ik, soks is net maklik te befetsjen, mar it wie yn ’e oarlochstiid in grouwélich ferskynsel dat him as kanker ûntjoech. Op in stuit waarden slachtoffers stelselmjittich oppakt en fêstset. Fuort moasten se, eigen hûs en hiem ferlitte. Foargoed ferbanne út ’e mienskip. Yn ’t lêst oan fierden se treinen fol ôf. Manlju, froulju en bern. De measten kamen noait werom. It waard harren lêste reis. Ik kin it dy net útlizze wêrom at it doe safier komme moast. Lykwols, at ik der no noch wie, dan soe ik dy graach fertelle wolle dat it noait wer barre mei. Mar ja, myn tiid hat west. Do litst my allinnich oan it wurd om dyn eigen ferhaal te dwaan. Myn wurden binne dyn wurden. Wat ha je dan te melden?’

‘Jim ha in hiel soad te melden. As tsjûge fan in stik skiednis yn in tsjuster ferline moatte jim just wiidweidich fertelle hoe’t it doe wie. Dat skriuw ik allegear op. It ferhaal fan de generaasje dy’t der no net mear is, mar der persoanlik by wie.’

‘Ik ha ’t yn ’e gaten, do hellest my út myn ivige sliep mei it doel en brûk my foar in literêre saak.’

‘Ja, in morbide weachstik, dat jou ik ta, mar men docht wat.’

‘No dan, gean dyn gong soe ik sizze. Lit mar witte hoe’t der yn dy tiid samar op in ûnskuldige groep minsken út it eigen fermidden fûleindich jacht makke waard.’

‘Troch it gesach dat doe macht hie, at it my net mist.’

‘Krekt, mar benammen ek troch gewoane minsken út ’e buert.’

‘Rasisten!’

‘It heucht my net dat se doe sa neamd waarden. Mar as ferrieders stienen se gau bekend.’

‘Nasjonalisten dus?’

‘Dêr kaam it wol op del.’

‘En fassisten!’

‘Dat wienen se feitlik allegear.’

‘Mar wat besiele dat folk?’

‘Harren harsens wienen spield!’

‘Wat yn ’e weareld giet der dan yn sokke hollen om. Wie it har yn ’e kop slein?

‘Dat mei wol sa west ha.’

‘Wêrtroch dan?’

‘Se leauden yn it ferhaal fan bloed en boaiem, yn de suverens fan it eigen ras.’

‘Net te leauwen! Wêr kamen sokke waanideeën wei?’

‘Se waarden troch glûpske propaganda foarliigd en ophise troch in duvel!’

‘Mar wêrom? Wat stuts der achter. Eangst? Haat? Of kaam it fan ien of oare domme oergeunst. Wie it miskien ûnmacht dat...’

‘Unmacht? Hoe komst der by. Flokke is ûnmacht. Libbensgefaarlike idioaten wienen it. Se sochten in mikpunt, sûnder sûndebokken hienen se gjin reden fan bestean. Wês bliid dat sok folk har hjoed de dei net mear opponearret.’

‘No, dat hat der wol oan. Der is tsjinwurdich in slach dat yn sommige groepen boargers in gefaar foar de mienskip sjocht.

‘Nee wol?’

Mar dat binne uteraard gjin fassisten.’

‘Tochtste hin? Tink der mar net te licht oer! Oeral kinne se sitte. Sjochst it har oan ’e bûtenkant net oan. Se wenje by wize fan sprekken om ’e hoeke. Njonken de doar miskien wol’

‘It liket my sterk, mar goed, miskien soest de fanatyksten wol fassisten neame kinne, al sizze je dat fansels net lûdop.’

‘Nee? Wêrom net? Hast net yn ’e rekken dat de ellinde mei swijen begjint? Neat sizze doare! Dy flater is yn it ferline ek makke. Doe krigen se de kâns. Jonge, jim witte net wat it is. Dêrom sis ik: neam it bist by de namme! At se op in stuit in eigen partij begjinne, dan kinst der mar om tinke!

Fertocht

2010-05-13T06:34:00.023+02:00

In reafallich man plakt by my op it terras del, as hienen we it plak en tiidstip ôfpraat. Yn ’e mûle fan de keale sechtiger hinget in eintsje sigaret. At er de blik yn myn eagen sjocht, sjit er de peuk fuort. Grimmitige fonken spatte as fjoerwurk alle kanten út.

‘Jûn,’ seit er. It soe in fertsjinwurdiger wêze kinne. Net ferlegen om in prater draai ik wat by him wei. Hy snapt it boadskip net.

‘Dus ek útfanhûs?’ De stilte is definityf ferballe.

‘Op trochreis,’ antwurdzje ik út fatsoen.

‘Mei de fyts?’

Hy hat it sjoen, ik kin der net omhinne. Ik knik. It sit him blykber heech.

‘Wêrom?’

‘Om fan a nei b te kommen!’ sis ik iiskâld. Dat sinnicht him net.

‘Of ha jo net in auto?’

‘Nee!’ Der begjint him wat te daagjen.

‘Ek net in rydbewiis?’

‘Nee.’ Myn status aparte as fytsreizger is in feit. It opmerklike gegeven wurdt yn stilte ferwurke. Wat doelleas siket er yn syn bûsen om. ‘O...’, reagearret er wat oan ’e lette kant, ‘dat heart men net faak.’ It oardiel yn de toan ûntkomt my net. Ik bin net allinnich nuver, mar ek fertocht. Ik dooch net!

‘Hoe is it mooglik!’ seit er skamper.

Ik lûk ûnferskillich oan ’e skouders en heakje der kalm op yn: ‘It komt wol faker foar hear, ik kom se geregeld tsjin.’

‘Wa?’

‘Minsken dy’t net in rydbewiis ha.’

‘Dat sil wol!’

Ik krij aardichheid oan it petear. ‘Fytse is hartstikke sûn’, sis ik op dokterstoan. It bliuwt gefaarlik stil. ‘Bekeurings foar fout parkeare en te hurd ride bin ik ek moai frij fan.’ Hy giet allinnich wat fersitten. ‘In fyts lit jin ek noait stean!’

‘Benzine tanke hoecht ek net, tink?’ hapt er ynienen.

‘Ha je it yn ’e gaten? Noait in lege tank!’

‘Hm...’

‘En fytse kostet net in sint wegebelesting!’

De eagen fan de man wurde lytser. Yn it lêste ljocht fan ’e dei liket it as lûkt it fel fan syn holle hielendal strak.

‘Mar de fytspaden wurde wol moai fan myn belestingjild betelle,’ byt er my ta.

‘Ha jo der dan neat foar oer om minder lêst fan fytsers te ha?’ Hy heart it net, sjocht stoef yn ’e lege skimer.

‘Nuver spul soks’, foetert er dan, ‘wol de baten mar net de lêsten. Dêr soenen se wat oan dwaan moatte!’ Warskôgjend stekt er in finger omheech. ’Fytsers binne altyd in gefaar op ’e dyk’, driget er, ’foar in oar en net minder foar harsels!’

‘Auto’s binne libbensgefaarlike projektilen’, smyt ik him foar de fuotten, útsein at se yn ’e file stean fansels.’

Hy sjocht my oan as wie ik it ferstân kwytrekke. Triomfantelik set ik it betooch troch.

‘Sûnder auto’s is fytse de feilichste manier fan reizgjen. Ha je dêr wol ris by stilstien? Jou my mar in fyts. Mei de fyts kinst oeral komme, boppedat kin ik him altyd wol ergens fergees kwyt. Tink jo dat ris yn, oeral frij parkeare, dat hat der mei in auto wolris oan, of net?’

It fjoer dêr’t de man triljend in sigaret mei opstekt ljochtet yn it healtsjuster syn holle meunsterlik op.

‘Wat tinke jo eins, dat je my wat wiis meitsje kinne’, blaft er troch de reek hinne. Muoisum heisteret er de lea omheech, wylst er skichtich nei it hotel ta sjocht. ‘Kom’, seit er wat mylder, 'it is al wer let genôch! Ik sil nei de frou.’

De frustraasje is noch net saksearre. In hiel referaat oer fierstente djoere benzine en it kwartsje fan Kok moat er ek noch kwyt. ‘En dy smoarge euro hienen we ek noait ha moatten!’ is it lêste wat er seit. Dan set er ôf.

Op 'en paad

2010-05-01T10:02:00.006+02:00

Op ´en paad yn maaie, dan is it grien it grien sa nei, by de hûnestangen del.

Kikkerts kloatsje, wetter blikkert, fûgels kliuwe út ít it skaad wei, hynstebiters binne fel.

En dy hagetoarnen, wite apoteoaze, wiskjend symboal frij fan bestoarne kjeld.

Op ´en paad yn maaie, omfierrens, suver ljocht sa’n dei, libben yn in lichte trêd.

Mar wurdt it in moaie simmer? Men wit it net, men wit it net!

Trochsnee reis

2010-04-25T15:50:00.027+02:00

Trochsnee minsken, trochsnee praat. Willekeurich tiidstip op in moaie dei.

Frou, yn ’e fjirtich, reade, slûke lokken, gluorket troch it rút, praat tsjin man, foar har oer. Freon? It skeelt al in jier as wat. ‘Hast de berjochten hjoed ek heard?’ Oare helte? Sjocht op it horloazje. ‘It nijs?’ Nimt twa froulju yn ’t foarbykommen nijsgjirrich op. Read hier draait nei him ta. ‘It waar!’ ‘Oh, it waar, nee, do?’ ‘Dêrom freegje ik it dy.’ ‘It bliuwt knap.’ ‘Hoe witsto dat?’ ‘Sjoch dan bûten; gjin wolk te sjen. ‘Hmm... it kin soms nuver hurd ...’ ‘Leau my no mar.’

Skraal fintsje faget slaggerich hier út ’e eagen wei. ‘Ist dieser Platz frei?’ Giet sitten. Ljochte pony en in sturt skoot deun by him oan.

Skeve petsjes en holle yn in kapusjon. Hiphop? Kaartspilers! Klaverjasse? Roffeljende knokkels. ‘Mei!’ Ha, toepers! Lange skonken skoppe ûnder de tafel troch. ‘Pas!’ Wer in roffel op it tafelblêd. ‘Dea!’ ‘Yes!!’ ‘Domme pûde!’ Blikje rûgelt op ’e grûn.

‘Wat wolsto ha?’ Blond, sinnebankbrún, goed foarkommen, komt oerein. ‘Kofje?’ Brune kop, donkere sinnebril, gnysket sûntsjes: ‘Nee, bier!’ 'Bier?’ ‘Ja, bier, wêrom net? Ik ha toarst.’ ‘Bah...bier rukt sa.’ ‘No, en? Ik ha fakânsje!’ ‘Doch jûn mar, nim ik in wyntsje.’ Sinnebril omheech, spotske eagen. ‘Dat wurdt kofje dus.’ ‘Mochtst ek wol in cola ha?’

Wibelich blêd mei gehakbal as trofee. Krús leech yn ’e broek, grauwe bealch, sechtich plus. Sjocht, siket, stoartelt, komt krekt goed. Ploft by âld minske del. Hûntsje âlet. Baaske racht.

Beuker oan heites hân wol op it smouske ta. ‘Mei net!’ Folle mûle mei gehak. ‘Docht neat, hear.’

Heit nimt famke op ’e skouders. ‘Sizze se allegear!’

‘De loft berint, sjoch mar!’ Read prúkje drukt noas tsjin rút. ‘Do mei dyn knap waar.’

Bern drave wyld en gysten by de tafels del. Ald minske gnoarret. ‘Kin dat net oars, moat dat hjir sa? Soks koe froeger net. Ik woe de âlden wizer ha!’ Ober hâldt him stil.

Gehakbal op. Hyst himsels en de broek omheech, hellet kofje. Ober rêdt de lêste blêden op.

Readferve tûfen dynje nei it húske. Grutte bôge om it grimmitige smouske hinne. Oare helte hellet noch in bier. Brune kop ûnder sinnebril sjocht him lydsum nei. Hiphoppers meitsje wille. Famke jankt, raast. Wol mei hûntsje boartsje. ‘Hûntsje ha?’ ‘Hâld dy stil!’ Optild wurdt se, op ’e nij, no nei bûten. Minsken wurde drok en warber. Wrotte har út de banken wei. Sette ôf. Nei de útgong ta. Of it autodek. Wachtsje! It is noch net safier. Hûnen blaffe. It duorret noch in hoartsje.
Boat leit oan! ’Och Liebling, guck mal, jetzt sind wir schon da!’

Krisis

2010-04-20T16:33:00.010+02:00

Wy sieten okkerdeis yn in etablissemint dat in namme hat op it mêd fan de skriuwerij, mar dat wie tafal en dat lit ik hjir fierder even bûten beskôging. We troffen inoar as âlde kunde - dat wie ek tafal - en dienen dêrom mei syn trijen in bakje. It wie noch ier op ’e jûn. It sil him oan de atmosfear lein ha, oars soe ik it net witte, mar ien persoan út it selskip moast wat kwyt. In kwestje dêr’t al langer op om stind wie, safolle die daliks bliken. Guon minsken ha wolris muoite om harsels frij te uterjen en dat wie mei dizze ek sa. It wie oan it hiele hâlden en dragen te fernimmen. Mar it hege wurd kaam der lang om let dochs út.
‘Ik moat jim wat fertelle.’ Sa begûn it. It hoegde noch net folle ruchtberens en we moasten der net te folle fan tinke. It wie dúdlik in bekentenis. Dat kin dus ek sûnder drank, tocht ik op it puntsje fan de stoel. De kofje waard krekt foar ús delset. As skroeilucht foar de brân naam de spanning stadich ta, mar de wurden klonken noch aardich koel, doe’t se fan it iene momint op it oare loskamen.

‘Ik bin fan doel en jou in boek út!’ rûgele it oer de tafel. De stim trille al in bytsje. De sprekker wie it hjitte aai kwyt en skeakele de oandacht hiel taktysk direkt troch nei my.

‘Dat hasto ek wolris by de ein hân, net? Hoe moat ik dat oanpakke?’

Ik ferskeukte, licht skrokken, want ik bin net ien dy’t graach rie jout. Dêr ha ik myn ôflear wol fan hân. Op ien of oare wize beteart dat faak net goed. Ik luts wat oan ’e skouders, drok rierend yn it bakje kofje mei neat der yn. ‘Och...,’ fierder kaam ik net. It binne minne tiden hie ik sizze wollen. De tredde persoan oan tafel rêde my lykwols út de penibele situaasje.

‘Ha, in boek útjaan, hoe betinkst it? Is dat noch wol fan dizze tiid?’

De aspirant skriuwer stammere dat elk minske dy’t him oan de driuw fan ferburgen talinten oerjout, der op in dei ek wolris mei foar it ljocht komme wol. Ik fûn it moai sein.

‘En wat foar boek mei dat dan wol net wêze?’ wie it wjerwurd.

‘In Frysk boek!’

It wie op slach stil. De hiele saak like mei te harkjen. Wa’t de earen opstuts wie tsjûge fan it neikommende petear. Ik wie ek sa’n taharker en bemuoide my der sa min mooglik mei. Lit it in foargefoel west ha, want achternei besjoen tink ik, dat ik de bui al hingjen seach. It binne myn wurden dus net, dat sis ik der mei klam even by.

‘Ha, in Frysk boek dus! En ek noch wol útjaan litte, toe mar! Dat der no noch guon binne dy’t dat oandoare, dêr falt my de bek fan iepen.’

‘Hoe sa?’, sei de skriuwer yn spee ferwûndere. De fûle reaksje kaam dúdlik hurd oan.

‘No, dat is samar net klear. Bist wol op ’e hichte mei alle tûkelteammen dy’t dat opsmyt? Witst eins wol wêr’tst oan begjinst?’

‘Dêrom freegje ik it ommers’, wie it ferwar. Helpleaze eagen seagen my oan. Ik sei neat.

‘No, dêr kin ik dy wol wat oer fertelle. Wat sis ik? Ik kin der wol in boek oer skriuwe!’

Ik lake stil wat mei it grapke mei.

‘Der wurdt fan grute', gong it stoef fierder, ‘dat it tsjintwurdich in hiele poepetoer is. Sjoch, yn it ferline kaam it noch wolris foar dat je ergens, bygelyks op 'e merk of op ’e mar, samar in útjouwer tsjinkamen. Dy sei dan: stjoer mar ris wat op, en dan kaam it wol yn oarder. Mar, dat wie eartiids, sokke útjouwers binne der spitigernôch net mear. Hjoed de dei giet alles hiel oars. Se ha no in nasjonale karkommisje of sokssawat oprjochte. De namme is my even ûntsketten, mar dêr moatst dus it manuskript hinne stjoere. Dan giet der earst ien oer gear dy’t útmeitsje sil at it wol wat is. Feitlik giet it om de fraach at it wol wat wurde kin. Want it moat fansels perfoarst sa, sa’t in oar tinkt dat it moat. En dêr wurdt de skriuwer dan by holpen. Dêr ûntkomt er net oan.

‘Ho, ho, ho’, ûnderbriek ik it referaat,’ dat liket my nuver spul, kloppet dy gong fan saken wol?’

‘Ik kin mei namme en tanamme neame wa’t der mei te meitsjen hân hat, en leau my no mar, it is in strange kommisje, dat wik ik dy.’

'Je hoege der dochs net lykas eartiids foar te tekenjen wol?’ sei de oansteande skriuwer mei in benaude blik.

‘Dat hearst my net sizzen, mar ast skriuwer wurde wolst silst op 'e knibbels moatte, oars kinst in boek wol ferjitte.’

‘Binne der soms noch mear betingsten om dêrfoar yn ’e gading te kommen?

‘It moat literatuer wêze!’

‘Literatuer?’

‘Ja, literatuer; wat aparte teksten en net maklik te begripen.’

‘Ik skriuw ferdomme literatuer!’

‘Ha, dêr giesto net oer. Dat beslisse oaren!’

‘No, no, no’, brocht ik der tusken,’ sa slim sil it dochs net wêze?’

‘It is bûge of barste’, sei de kommentator tige wis fan himsels. ‘It is sels al sa mâl, dat der fan in skriuwer dy’t net om lyk woe sein waard, dat it spitich wie dat se him net ophong hienen.’

‘No, no, no' , sei ik wer, ‘wêr hast dat wei? Fan it ynternet tink? Dêr skriuwe alle idioaten ommers alles mar op wat se tinke. Dat hat dochs neat mei literatuer te krijen?’

It leppeltsje foel my út ’e hannen en mitere op ’e grûn. Alle gesichten draaiden ús kant op.

‘It sil dyn famylje mar wêze’, sloech ik de gek der gau mei.

‘Wa? Dy’t ophong wurde moat?’

‘Nee! Dy’t it seit, fansels!’

Ynienen gong de doar iepen. Ik waard der kjel fan. In frommes kaam der yn. Se gong by de taap sitten. Bokkige skouders seach ik, soks falt fuort op.

'It sil wol wat tafalle, soe’t net?’ besocht de Fryske auteur to be noch wat sinnichs te sizzen.

‘Neffens my komt it fan de krisis!’ sei ik, it begûn my ek wat te begrutsjen.

‘Hast al wat ynstjoerd?’ krige de oankommend skriuwer pleagerich te hearen. Der waard net wachte op it antwurd. ‘It skynt dat je yn ’e measte gefallen der hielendal noait wer wat fan hearre.’

‘No, no, no...’ Ik sette it kopke del, de kofje wie stienkâld. Ik hie myn nocht. Je moatte de dingen ek net al te swart meitsje. ‘Dat is my noch noait oerkaam. Se ha om 'e kwaliteit noch noait wat fan my wegere!’

‘Noait?’

‘Nee, oant no ta noch noait!’

Doe’t ik it sei, krige ik daliks it nuvere gefoel as hie ik tefolle sein. Skichtich seach ik oer it skouder. Nuver, no?
It frommes oan de taap wie fuort.

Dûns fan de stilte

2010-04-18T20:11:00.060+02:00

Wy rinne in slach troch it park en sjogge hieltyd omheech, omdat der neat te sjen is. De loft is leech sûnder wite spoaren en like skjin as flak nei de skepping. In stielblau dak mei de djipte fan it heechste. ‘Sykjend nei moaie wurden foar it heldere sicht sjocht Vondel grif mei in loddereach op ús del’, sis ik by syn stânbyld. It is sneontemoarn, alwer sa’n nuvere dei dat der net flein wurdt.

Fan it Vondelpark is it mar in eintsje rinnen nei it Leidseplein. Yn in it serene Hotel American drinke we in cappuccino. It is altyd wer in oare wrâld, sa’n stêd. In oard fan rêsteleaze reisgers. Se komme rûnom wei en wolle oeral hinne. Ik fertel fan de jonge soldaat dy’t santich jier lyn op syn ienentweintichste mei de trein troch Amsterdam kaam is. Yn in frachtwagon, as gefangene fan de besetter! Underweis nei de striid is it lot fan it lân troch fleantúgen boppe in oare stêd besljochte. De trein ryd streekrjocht nei it ynternearringskamp. In wapen hat de soldaat en syn maten net yn hannen hân. ‘Dat ferhaal begjint hieltyd mear op fiksje te liken’, sis ik, ‘it soe nochris opskreaun wurde moatte, dan bliuwt it langer bewarre.’

Even letter rinne we lâns de grêften. Wat fierder je fan hûs binne, wat tichter de skiednis jin op ’e hûd liket te kommen. Op de Prinsengracht wachtet in lange rige bûtenlanners foar de yngong fan it Anne Frank hûs. De lêste wente fan it Joadske famke foar dat se ôffierd waard nei it ferneatigingskamp. Har ferhaal is net ferlern gong. In eintsje fierder om ’e hoeke fernuverje we ús om in Japansk húshâldinkje. Heit, mem en twa bern wolle om de beurt mei it behindige byldsje fan de ferneamde deiboekskriuwster op ’e foto. Bylden dogge der it swijen ta, mar ha wol wat te fertellen. Sa gean ferhalen op reis.

Rjochting de Dam moetsje we Multatuli, alteast de búste fan Eduard Douwes Dekker. Strider tsjin ûnrjocht. In skriuwer mei in kop. Dat hat de byldhouwer goed troffen. Fan deade minsken binne in protte stânbylden. De byltenis stekt faak net sa nau, en krekt dêrom liket it altyd op deselde dy’t it wêze moat. In bytsje stêd wol syn ferneamde deade boargers graach earje, of is it ferearje? Skriuwers, dichters, skilders en striders foar de frijheid moatte allegear in poadium ha. Mei monuminten wurde yn ’e regel de anonime deaden betocht, lykas by it paleis op de Dam. De grutte wite betonnen pyloan wiist as in warskôgjende finger nei de lege blauwe loft. It measte folk sit der yn ’e sinne mei de rêch nei ta. ‘Sille we ús ek even deljaan,’ stel ik foar. It sit net noflik. Skoarjend gean we fierder en ferdwine yn de minskestream.

Amsterdam is in stêd fan brêgen, se bringe ús op it plak dêr’t we wêze wolle: De Hermitage oan de Amstel. We komme foar it wurk fan de pioniers fan de moderne keunst. Skilders dy’t krapoan hûndert jier lyn foar it earst ynderlike ferhalen yn elemintêre kleuren en flakken stal joegen. In revolúsje sûnder wapens. It monumintale ‘Dûns’ fan Matisse hinget pal tsjinoer de komplekse gaos fan Kandinsky. De triomf fan it libben oer de dea as tsjinhinger fan de abstrakte ‘Komposysje VI’ op it tema fan de sûndfloed. Dat binne nochris ferhalen. Ikoanyske bylden dy’t je net wer kwytreitsje. Taal fan muzyk sûnder lûd, yn in dûns fan stilte.

In fraachstik

2010-04-06T08:45:00.013+02:00

Ik stean yn ’e hoeke fan de poëzij. It sammelplak fan sprekkende keunst op papier. De biblioteek hat der fiif planken fan elk trije meter foar ynromme. Net folle, soenen je sizze. Dat falt lykwols wol wat ta, want der stiet fan alles. Rau en ryp! Wat op it earste each in winkeltsje yn twaddehâns boeken liket, is feitlik in flinke kolleksje bondels yn alderhande kleuren en formaten. De bûtenkant hat by in soad útjeften aardich wat omtinken krigen, mar dat jout fansels gjin garânsje foar de kwaliteit oan de binnenkant. Al kin je fan tinken wol ha dat de kreaste kaften in fintsje mear ha as in bears. De paperbacks en pockets hoege lykwols gjin ûnderstek te dwaan foar de ynbûne, lúkse eksimplaren. Hawar, alles byinoar is it dus in knap stikje poëtysk behang dêr’t de echte leafhawwer nei alle gedachten wol oan syn gerak komme kin. Dochs sil persoanlike smaak de trochslach jaan moatte om der byt op te krijen.

De yndieling fan de hiele hannel mei wol besjen lije. Bûtenlânske talen stean byinoar, lykas it Hollânsk. Tiidfakken ûnderskiede klassyk en modern. En - my tinkt om it alfabet gjin geweld oan te dwaan - de Fryske dichters binne der moai trochhinne mjokse. Bêst genôch.

Ik bin dus – ik kom der wolris faker - yn de biblioteek. Diskear mei in prangjende fraach: Wat is poëzij? Dat it keunst is mei taal, dat seit himsels. Mar bestiet der ek in definysje foar? Wat is bygelyks de djippere betsjutting fan poëzij, dêr giet it my feitlik om. In formule! Ik wol it geheim fan de dichter bleatlizze.

It is in ambacht datst leare kinst sille guon sizze. Oaren hâlde it miskien op in ôfwiking dy’t yn ’e genen sit. In oanstriid sûnder rem. Dy driuw seit eins allinnich wat oer de dichter en neat oer it wêzen fan de poëzij. Nuodlik spul dus, om der achter te kommen wat dichtsje ynhâldt. It giet om wurden, klanken en ritme, dat is dúdlik en at it meiwierret dan smyt in gedicht ek noch wolris aardige bylden op. In goed gedicht hat meardere lagen, wurdt der wol sein. Leit de dichter him dêr op ta, freegje ik my dan ôf? Of komt it omdat de lêzer it sa sjocht. In goed gedicht is in lânskip fan emoasjes dat in libbensgefoel yn him hat, sizze de kenners. Dat docht my wer wat te folle oan fakânsje tinken.

Ik stean dus foar in literêre muorre. Ik pak in boek en blêdzje wat yn it sammele wurk fan in ferneamd dichter. In boek mei in lêslint! Dat seit genôch! In dichter mei in lintsje, dat kin de minste net wêze. Aldergewoante sykje ik earst nei in sonnet, in metoade om it wurk nei myn eigen mjitstêven te hifkjen. In moai sonnet is in brevet fan fermogen. Sa kom ik in aardich fers tsjin mei de nijsgjirrige rigels:

‘It wurd is fan ús / it wurd is oan ús / mar wat ha je te sizzen?’

Wol in dichter dan wat fertelle? Moat in gedicht in boadskip ha? Moat de lêzer in gedicht überhaupt begripe? It fraachstik fan de poëzij ropt hieltyd mear fragen op. Krekt as in protte gedichten. It sil wol in diel fan it fenomeen wêze. Dat je net altyd rjocht snappe wêr’t in gedicht oer giet. En dat je net hoege te begripen wat poëzij is. Mar dat sinnicht my net. Ik sil thús dochs noch mar ris even op Google sjen, at ik dêr it ferlossende antwurd fine kin.

Fan âlde tiden en rike boarnen

2010-03-20T19:18:00.013+01:00

It hjir nei kommende nuveraardige stikje tekst komt út in tiid dat efternammen in generaasje oersloegen. It is sûnt heugenis en mei krektens, dy’t har te priizgjen is, troch it neiteam fan Atze Weabes algeduerich fan heit op soan troch de ieuwen hinne bewarre bleaun. Goed besjoen lit it faaks in nij ljocht skine op in oar bjuster stikje skiednis út it fiere ferline.

WETTEN THES LANDES

Thet is the riucht thes landes mei’t aller monnen and frommesen twisken salta see and thsiustre geaen and lannen lijck to bûgjen and te hâlden oan the plicht fan de wâlden, to anderdian ther hit leit.

Kêst I:

Hwaso ayen eth sprekken thes memmes taal ferret, hi in ta berjuchte toe anderdiane and te beteljen fan iene heales pondes bûter.

Kêst II:

Lju ther the sprake oppenbere spuie mei betochten wurden, and hwaso him also de heusfrede dêrta te ferbrekke, wert te beteljen mit twa heule weten brea.

Kêst III:

Soe huck mensche ther imme scada ti tha sibbena deth; faders and moders thet hiu achte ple and plicht fersake; dieth sinnes kindes ûnmûnich fon hires memmes tale yn thi landes twisken thi niwelkalda wetter and eke wâlden yn frjemde tonghen sprekke litte. Wier, wier minsken, wha twisken it himelske ferwulft en thi sânige grûn en tierige greidelonnen yn wrydske pracht hires sprake net achtet, de wanlatighe thy scil betale.

Sa kompt thi domme sckepsels an da sculde, so libje sy ivich yn skande and werde sy berjuchte dertoe thi scade te beteljen mit, net inkeld bûter en brea, mar ek mit iene tsjokke griene tsiis.

Alsa set en stelt gersmoanne ien MCCXXXX and bysegelet mith ta londes segele.

Hoe sit dat eins?

2010-03-08T11:42:00.009+01:00

Doe’t ik lêstendeis yn it Frysk myn berteplak trochjaan moast, ha ik nei wierheid opjûn dat ik op ’e Boelensloane hikke en tein bin (sis mar: út it aai krûpt en as wâldpyk de wrâld yn stapt). In skoftke letter krige ik de biografy, dêr’t it foar ornearre wie, te lêzen. Ik seach dat se it feroare hienen. Der stie: berne ‘yn’ Boelensloane. Dus net ‘op’ sa’t ik miende dat we eartiids altyd seinen. Ik bin dus berne en ha wenne, rûn, boarte en fytst ‘yn’ Boelensloane. Dat wie nij foar my. Makket dat wat út? Nee! Mar soks is al nijsgjirrich en set ta tinken. Want op guon plakken, of moat ik sizze ‘yn’ guon plakken is dat oars. Je winkelje op ’e Gordyk, bouwe in feestje op ’e Feanhoop en frije dogge je bygelyks op ’e Harkema. Wêrom dan net kuorbalje op ’e Boelensloane? No soe it sa wêze kinne dat it komt troch it wurdsje ‘de’, wat foar dy oare Fryske plaknammen op de offisjele kombuorden stiet. De Harkema, De Gordyk en neam mar op. It wurdsje ‘de’ stiet by myn witten net op it plaknammeboerd fan Boelensloane. Is ús dat wurdsje soms troch de gelearden ûntstellen? It soe samar kinne. It kin fansels ek likegoed in oare reden ha. Ik wit it net. Taalwittenskippers ha oeral wol in regeltsje foar. Dus doe ha ik de boeken der mar ris even op neislein. En wat die bliken? In âld Frysk wurdboek en it nij Frysk Hânwurdboek jouwe my allebeide ûngelyk. It soe dus al ‘yn’ wêze moatte en dat wol my mar min oan. Mar ik lis my der by del, want de wrâld is der net mei ferlern en der binne samar wer nije saken dy’t je dwaande hâlde. Ik seach nammentlik yn it wurdboek ek wat oars. By Boelensloane stie in ferklearjend wurd dat nuver op my oerkaam. Der stie: heidelju en fierder ek noch heideman. Gjin heidefrou of heidefamke, mar heideman. Wat yn ’e weareld is in heideman fregest dy dan ôf. No, dat sil ik fertelle. It is in skelnamme! Lykas heidepyk en heidsjer of harkyt. Heideman is in bynamme foar ien dy’t op ’e Boelensloane wennet. Ha ik noait witten. Wa hat dat betocht fregest dy dan ôf. Soks raast dochs oan ’e protters? Ik kin my noch hiel wat skelnammen fan doe yn ’t sin bringe, dêr sil ik it no mar net oer ha, mar heideman wie nij foar my.

Tafallich kaam ik koartlyn op in moaie dei troch myn berteplak. It doarp lei der lykas altiten kreas by. Wat wennet it heidefolkje hjir dochs moai op ’e Loane, tocht ik. Mar de twivel oer de namme krige my ek wer yn ’e macht. Dat sadwaande ha ik de kwestje fan ‘op’ en ‘yn’ nochris foarlein oan in âld Loanster. In wiis man op jierren. Sokken kinne it witte. ‘Moaie tiid hân dêr, jonge’ sei er, ‘it is in poerbêst plak! Se meie my skielk wol op ’e Loane bedobje!’

Sjochst wol, tocht ik, ik ha dus wol gelyk! En de measte Loansters sille it my seker net ûntstride. Dat in oar kin sizze wat er wol, mar dizze heideman is berne ‘op’ De Loane en nergens oars. Of is it Leane? It heucht my dat guon ek wolris seinen: Ik kom fan de Boelensleane. Hoe sit dat eins? Is it no De Loane of kinst ek sizze fan De Leane? Wa’t it wit mei it sizze en lit it oars mar sitte. It is al slim genôch dat je yn in offisjeel Hollânsk stik opjaan moatte dat je berne binne of wenje yn Boelenslaan, want dat snapt bûten de grinzen ommers hast gjin minske.

De weareld wyt

2010-02-19T15:51:00.010+01:00

In wite winter is moai. In wite winter is ek lestich, hielendal at it lang duorret. Mei oare wurden, in lange, wite winter kin dy nuver yn ’e besnijing ha. Benammen ast fan de fyts gebrûk meitsje moatst. Op smelle bannen is it faak in hiel spul om der troch te kommen. Boppedat kinst de bonken wol brekke. Dêrom is it soms net ferkeard en lit by’t winter de fyts stean. Dat ha ik dien! Ik ha mei de sniebrut mear as acht wiken lang net fytst. In bysûnder barren! Want it heucht my net dat my soks oait earder oerkaam is. Wat ek bysûnder is, is dat it libben sûnder fyts gjin muoite kostet. Goed besjoen is in fytsleas bestean in bjusterbaarlike ûnderfining. Dat hie ik net tocht. Fan ôfwenne wie gjin sprake. Mentale en morele problemen fanwege it gemis sieten my net yn ’e wei. Der is nammentlik in poerbêst alternatyf. En dat is rinne!

Skoechsoal fersus bânrubber dus! It lûd fan de winteljende speaken makke plak foar it ritme fan de stap. Oer tegel, klinkert of tarredyk makke ik stap foar stap fannijs kontakt mei de ierde. Feitlik in normale gong fan saken. In minske is ommers as rinner mei twa skonken berne! De beskaving is der mei út ein set. Rinne is tiidleas!

In goeie rinner is net hastich. Wa’t stapfoets troch de wrâld giet jout de tiid syn gerak. It hat gjin doel en jei, traapje of draaf de jachtsjende massa achternei. Wurdt mar ynhelle! Lit dy mar foarby gean! Reitsje mar út it sicht! Dat gong faak yn my om, wylst ik, as in Aboriginal yn de spoaren fan de âlden, my troch in weareld wyt it paad socht. Tuike oan! Dat is perfoarst gjin lijen. It kin wol wat minder.

Ik rin noch altyd, alle dagen wer. It binne gjin lange tochten dy’t ik ôflis. Kilometers te foet litte har net maklik telle. Ik gean wannear’t it my útkomt en ik nim de wei dy’t der leit. Gean is in oar wurd foar reizgje troch in ynderlik lânskip. Dêr is ôfstân ûndergeskikt oan de lingte fan it koarte bestean. Dêr ferdizenje de grinzen yn de djipte fan it tinken.

Ast yn in mantra fan frije gedachten de iene foet foar de oare setst, dan soest tinke datst net de iennichste bist. Dan fielt it hast of rint der ien mei dy mei. Mar dat is net sa. Geandefoets op paad en wei wêze is iensum wurk. Elke stap dochst allinnich. Komst inkeld dysels as in oaren tsjin. De einzelgänger dy’t tichter by himsels as by in oar is. Hy is de ik, dy’t ik seit at er it oer himsels hat. De rinner! Net mear op jacht of op ’e rin. Yn de snietiid is er ûnderweis nei it griene lân mei de kleur fan de maitiid en de waarmte fan de simmer.

De ûnfolsleine stêd

2010-02-10T10:37:00.005+01:00

De snein rint nei de ein. Yn in trachter fan romte en tiid bringt it paad my nei in wenplak dat al lang gjin doarp mear is. It is filefytsen de lêste kilometers. In grutte kliber ienrjochtingsferkear slút mienskiplik de rigen. Ut alle hoeken wei sette de ynwenners op hûs oan. Thús is dêr’t de mage neat te koart kriget. Jong, âld, slûch en slim, alles sil sa njonkelytsen by de tafel skowe of yn ’e bank mei in itensboard op ’e skoat foar de televyzje krûpe. Net al te bot yn noed gean ik der fan út dat it my letter wol slagget en fyn foar de nacht in plakje om de holle del te lizzen. Earst sil ik in slach om: de boel ris hifkje. Faaks is der in saak dêr’t se my in goed miel foarsette kinne. Myn thús is dêr’t ik mysels oanhelje.

De dyk rint út it noarden wei streekrjocht it sintrum yn, oant it net mear tastien is om troch te riden. De winkelstrjitten binne ornearre om te kuierjen. Fytsers lûke har der net folle fan oan. Jachtich strûze se oer de sierklinkerts tusken de glêzen pijen troch. Fierder is it der leech en deadsk, inkeld in klokkespul bingelet yn de fierte in sangerjend deuntsje. Ik swalkje om it winkelgebiet hinne. Fername en gewoane hûzen glide njonken my del. Kantoaren, parkearplakken, flats en keale hoeken sjit ik wat hastiger foarby. Oeral deselde wenstige bou-eleminten. It wol net echt wat lykje. It kin ek oars. In pear blokken âlde wenten rinne der wat út. De reade, giele en blauwe kezinen tsjûgje fan in styl dy’t him noch aardich jilde lit. It soe lykwols net ferkeard wêze en fervje de gevels wyt.

Flak foarby in rotonde draai ik alwer sa’n rûn omleine krusing op. Utsjen is de baas. Wat in fytser yn ’e regel hâldfêst jout is hjir weilitten. Gjin boerd of in fatsoenlike streek op ’e dyk te bekennen. De sterkste en de swakste ha hjir allebeide likefolle te sizzen. Demokratysk wurde se twongen en diel deselde romte. Dat liket himsels knap te rêden, mar de kop moat der wol by! Wat is it? In plein? It sil wol.

Oer de ynrjochting is grif mei beliid neitocht. Gjin barsten lieding, mar fonteinwetter spuitet op ferskate plakken hast in meter ta de grûn út. Keunst sûnder boadskip. As in fisk yn it wetter lavearje ik der soepel trochhinne. Romte genôch. Romte dy’t wat mist! In stegerjend hynder mei in generaal op ’e rêch of in mânske obelisk ûntbrekke. Mar it is wol in plein! Hege gevels, glês spegelt en moarmeren muorren blinke. It is in strak plan dêr’t de jûnloft op del sjocht. Oan ’e kâlde kant, dat wol, ik mis it kleurpalet fan saniis.

Tusken de bankgebouwen en kantoaren stiet tsjinoer de skouboarch in restaurant. It sin is der fuort by. Ik sil ite yn it besteklike hert fan in ûnfolsleine stêd. Binnen skolperje beskieden pianoklanken oer de lege tafels, bûten rint it perpetuum mobile fan auto’s en fytsers oanienwei troch. Minsken te foet blike in lestich ûnderdiel yn it systeem te wêzen. Somtiden driget de stream yn it rêd fêst te draaien, om der justjes letter oan in willekeurige kant dochs wer út te giseljen. De fonteinen brûze algeduerich troch. Net ûnaardich stel ik fêst. Mar it gemis opponearret him op ’e nij. It each fan de draaikolk is te leech, de sirkel dêr’t it ferkear omhinne wuollet is in bulte túch en ien lampepeal, net mear as in skerne mei in flagge. Op sa’n fruchtber plak heart eins in monumint te stean. Nee, gjin krystbeam, dat is te maklik tocht. In nijerwetske opstalbeam as symboal fan lykweardich rjocht, dat is miskien in better idee. Of oars in moderne útfiering fan in hiele grutte libbensbeam. In hjoeddeiske Yggdrasil yn blikkerjend stiel of read rustkjend izer. Ja, dat soe wat wêze. Grutsk, monumintaal en ymposant! My tinkt, in moai putsje foar in smid dy’t it rom sjocht. In tsjoender dy’t mei de hannen izer bûge kin. In keunstner dy’t mei fjoer ta de ferbylding sprekkende skulptueren skept. Sa’nent moat dochs wol te finen wêze om dit plein fan de ferlerne romte in siel te jaan?

Wêrom werom?

2010-01-17T20:38:00.014+01:00

‘Yn welke tiid soesto dan weromgean wolle?’ De fraach wurdt my steld troch in earstejiers studint skiednis. Hy leit langút op ’e bank. Op syn boarst leit in iepenteard boek mei de rêch nei boppen: A short history of midievel Europe. Lêsstof foar in kolleezje nim ik oan. Hy is noch lang net oer helte. Myn antwurd is blykber it omtinken wurdich, de holle komt stadich omheech. Ik tref him inkeld faker by syn âlden thús. Meikoarten sil dat feroarje. Hy siket in keamer yn ’e stêd, altyd dat busreizgjen is mar fet saai. Ik kin ’t my skoan yntinke. It is hiel wat oars as weromreizgje yn ’e tiid. Dat ûnderwerp kaam te praat omdat ik nei in motivaasje foar syn stúdzje fiske. Ut belangstelling! Mar leave deugd, werom yn ’e tiid? Soks is noch noait by my opkaam. Neffens him is skiednis fet moai, je soenen it yn ’t echt meimeitsje kinne moatte, dat liket him hielendal te gek. De holle sakket en hy begjint te zappen. ‘De Twadde Wrâldoarloch’, seit er wylst er by in stikmannich stjoerders del skaait, ‘dat is in tiid dêr’t ik wol ris yn omstappe wolle soe.’

‘O ja?’

‘Ja, net om de ferskrikkingen hear’, ferûntskuldiget er him, ‘mar it deistige riden en farren. Sa’t de minsken doe libben, wist wol?’

Ik ha myn twivels, mar ik knik. ‘Nijsgjirrich!’

De slach by Waterloo liket him ek wol wat. Ik besykje my in byld fan syn idee te meitsjen. ‘Bedoelst krekt sa as mei de tiidmasine fan professor Barabas?’ Flauwe fraach fansels, bytsje bernich, hie ’k net stelle moatten. Ferkeard tocht!

‘Ja krekt, fet cool man!’ fearret er oerein. Tagelyk lûkt er syn mobyltsje út ’e bûse en lêst flechtich in berjocht út it heden. Sit it moderne libben him sa ticht op ’e hûd dat er dêrom longeret nei âlde tiden freegje ik my ôf? It slagget my net om fierder werom te gean dan nei it begjin fan myn eigen jeugd en dat hellet de oarloch net.

‘Ik bin gjin man fan it ferline, dêr ha ik al genôch fan,’ sis ik, ’ik stap leaver foarút yn ’e tiid, sa lang at it noch kin.’

Op it grutte flatscreen finster flitse de aktuele nijsberjochten yn nanosekonden foarby. It mobyltsje ferdwynt wer yn ’e bûse.

‘Silst ek nei Avatar?’ freegje ik.

‘Nei dy science fiction film?’ It boek gliidt him fan ’e skoat en falt tichtklapt op ’e grûn. ‘Dat is dochs allegear optochte ûnsin? Skiednis is wier bard, dêr kinst noch wat fan leare.’

‘Tochtste?’ Ik hâld myn betinkings foar my. ‘De takomst wurdt ek skiednis, lykas wysels,’ wriuw ik him ûnder de noas. De wittenskip fynt hieltyd nije dingen út, der stiet it minskdom noch hiel wat te wachtsjen. Tink dy ris yn, oait stappe we nei alle gedachten mei behâld fan de eigen identiteit yn in oar omskot op ’e dyk om.’

‘Dat kin yn in twadde libben fan Second Life op ynternet al lang.’ Hy seit it mei in hâlding fan: hasto noch noait fan heard tink?

‘Hoe bedoelste?’ spylje ik wat ûnnoazel, ‘as in libbensechte robot yn in trijediminsjonale wrâld?’

‘Ja.’

‘Krekt as in Avatar?’

‘Ja, presiis!’

‘Om ûnstjerlik troch de tiid te reizgjen en besit fan de ivichheid te nimmen?’

‘Hm..?’

‘En tegearre mei in keunstmjittige yntelliginsje yn ’e hoedanichheid fan in moai frommes troch cyberspace om te sweven?’

Der rûgelt him in iPod-dopke út it ear. It kontakt is even fuort. Der wurdt neitocht.

‘It wie in spannende film,’ gean ik fierder, ‘it pakte al hast ferkeard út mei dy ferrekte oarloch, mar dêr kinne we miskien noch wat fan leare.’
Syn gesicht ferlúkt en hy komt oerein. 'Wêr draait er?', freget er ynienen happich.

Te Winter

2010-01-04T14:56:00.001+01:00

Slommerjend fertutearzje de linen

en fernuverje de eagen har oer

it sa hoeden skûljen fan de natuer

mei’t de lûden yn it wyt ferdwine

Mankelyk skeel lit de bylden skine

kristalklear en yn bedimme kleur

fan de dagen út in bernich besleur

dy’t it ûnthâld mei it no ferbine

Ik skriuw wiffe wurden, lis in spoar troch

ticht besnijde seeën, fingers prykje

yn in stille wrâld, mar dochs optein

skou ik myn namme, ik skrik en sjoch

slytske kapitalen, sinnen stykje,

it is de winter fan de jongerein.

De swijsume skilder

2010-01-04T14:12:00.000+01:00

Wy ha nei Rotterdam west om Hopper te sjen. Edward Hopper, modern skilder dy’t yn 1967 healwei de njoggentich ferstoar. Acht skilderijen fan syn hân hongen yn de Keunsthal tusken in protte oar wurk fan Amerikaanske tiidgenoaten. Fierstente min fansels, mar om ús de muoite wol wurdich en stap yn ’e trein om der hinne. It hat skoan foldien, de reis en de keunst. Benammen it wurk fan Hopper mocht tige besjen lije.

De wrâld fan Hopper bestiet út yn harsels kearde minsken, ienlingen faak, meast djip yn gedachten, dy’t like leech lykje as de romten om de minsken hinne. Wa’t wolris oer de grutte dobbe tein is, moat hast wol dy bylden werkenne. En wa’t wolris oan ’e eastkust by de Atlantyske Oseaan stien hat sil grif in fjoertoer of fan dy hûzen as katedralen sjoen ha, dy’t as troch in moard ferlitten yn dat wûnderlike ljocht boppe de kliffen de loft yn tuorje. Dy riedseleftige monuminten fan stilte binne ek troch Hopper ferivige. Lykas de oan it lot oerlitten treinspoaren yn desolate lânskippen. Metafoaren fan ferfrjemding. Besykje it mar ris te begripen en fyn mar ris in ferklearring dy’t rjocht docht oan it fenomeen fan syn wurk, mei’t it goed te beskriuwen is. Ik jou it jim te dwaan, mar ik doch it.

De skilderijen fan Hopper wekke romtlik de nuveraardige yndruk dat se grutter lykje at se binne. Rûnom sjocht men oerhearskjende widens. It docht dat it reizgersbloed him begjint te opponearjen, sykjend nei lânskippen en ikoanen fan dat ûnbidige lân yn ’e hope dat se noch bestean. Hopper seach se en lei se fêst. Fata morgana’s yn it twiljocht fan ferlokking en ferlangst. Dat lûkt. Men soe sa yn har beklamming weiwurde wolle. Men soe sa ien wurde wolle mei de stilte. As backpacker, as fytser, as passazjier. It docht er net ta as wat. Doarmje oer it kontinint dêr’t achter elke kime in oare ûnbeheinde kime leit. Sykje nei bestimmingen dy’t wachtsje op reizgers dy’t algeduerich ûnderweis binne. Reizgers dy’t har lot ûntwike wolle of inkeld omdat it harren lot is om te gean en se net oars kinne.

Op ien fan dy bestimmingen wachtet in slanke frou yn in reade jurk. Se stiet mei de earms oerinoar yn ’e doar fan in hûs. In bytsje nonsjalant, in bytsje arrogant, mei reade, folle lippen. Troch de brede râne fan har hoed falle de eagen wei yn it skaad. Mar har eachopslach rjochtet him sûnder mis op de sjogger nei it doek, selsbewust, wylst de sinne ûnmeilydsum oer de keale flakte baarnt. It is op in lome moarn yn South Carolina. Wa is dy frou? Wat is har ferhaal? Wêr sit se mei har gedachten? Men kin der mar nei riede. Stiet se wol op ien te wachtsjen? Hopper hat in rol foar har betocht dy’t wy net kinne. Hy hat har foar it fuotljocht helle om ús op ’e doele te bringen. Se is net al te jong en net âld. Se is oantreklik. In mem of in dochter miskien? In freondinne of in maitresse? In hoer? Se stapt lichtsjes nei foaren mei de foet op de drompel. Se stiet op de grins fan werklikheid en fiksje, tusken wierheid en bedroch. Se is in yllúzje. In ûnberikber eroatysk fantoom. As passant kin je allinnich mar nei har sjen en har meunsterje. As in hoerejeier.

Se liket wol wat op de frou fan it skilderij ‘Poker night!’ in eintsje fierderop. In hiel oar taferiel. Suver in tableau vivant. It is in foarstelling fan de skilder Thomas Hart Benton, dy’t in sêne fan it ferneamde toanielstik ‘A streetcar named desire’ stal jûn hat. Dêr draacht de frou in blauwe jurk en hat se in namme. Se hjit Blanche en se jout lûd. ‘I don’t want realism. I want magic!’ Se hat it net oer de wierheid, seit se, se hat it oer wat neffens har de wierheid wêze moat. Har ferhaal is lykwols in leagen. It rint net goed mei har ôf, dat is bekend. Tennessee Williams hat it mei passy beskreaun. Nee, se is gjin ‘Hopper’ frou. Se mist dat ynbannige dêr’t it ûnbekende yn besletten leit. Lykas yn it mystearje fan in ferhaal dêr’t de ein krekt as de takomst net fan te foarsizzen is en je sels de ynfolling betinke moatte. Dêrom kriget de leechte yn de skilderijen fan Hopper jin yn de besnijing, omdat it jin twingt datjinge te sjen wat der net is.

Sa wie it. In ta de ferbylding sprekkende tentoanstelling. Wy ha wat iten en gongen nei hûs. Oan ’e oare kant yn de kûpee siet in frou allinnich. Se hie in hoed op. Ik koe har eagen net sjen. Se lies in blêd, roerleas as wie se beferzen. At ik wollen hie, dan hie ik har wat freegje kind. Ik die it net. Bûten waard de skimer starich tsjuster. Wy sieten yn de swijende wrâld fan Hopper.

It is stil op it plein

2009-12-02T12:43:00.003+01:00

Ik set de fyts ûnder in rûgeljende beam en lis him oan it slot. Yn ’e fierte meldt it kariljon mei in flechtich sankje dat it tsien oere is. Op it moderne doarpsplein mei stedske ambysjes is it fierders stil. De flecht op ’e koai moat noch komme, it foarportaal fan it winkelsintrum kin him noch even deljaan.
Monter stap ik it restaurant fan de biblioteek yn en jou my op it fêste plak del. Earst krantsje, dan in boek, dat is de wizânsje. Troch de panoramabrede glêzen pei nim ik de romte bûtendoar nochris yn my op. It rjocht en sljochte patroan fan beammen en bankjes eaget simpel, mar men moat der net te min fan tinke. Mei it peloton platanen kreas yn ’e rige toant it dakleaze mienskipsintrum ek karakter, want it giel befluorre pleintsje hat in fin mear as in bears. Kultuer en oar primêr ferlet binne der oan fjouwer kanten te besetten. Lyk foar it gebou fan de literatuer sjoch ik op it bakstiennen hûs fan de keunst út. Yn in fier ferline as kleaster oprjochte is it, sûnt iverige amtners it as gemeentehûs opdûkt ha, feroare yn in museum mei in ferneamde kolleksje Fryske skilders. Oan wjerskanten fan de kultuerfestings hâlde in lânlike toeristenbûn en in provinsjale soarchfersekerder kantoar. Mei wat hjir te heljen is komt men in hiel ein troch de tiid betink ik my.

Ik blêdzje rûchwei troch it nijs en tear mei elke side de wrâldske noeden ûnferskillich oan ’e kant. Bûten komme de earste spilers fan it lokale barren it poadium op. Trochsneed boargerminsken yn in deistige rol. Lette winkellju dy’t de doarren noch iepen sette moatte winne it mar amper fan in pear betide klanten. Dy kin men der gau út, de tiid hat har net yn ’e macht.

De doar fan it museum giet iepen. In man yn in donkere houtsje-toutsjejas stapt eptich nei bûten, rint in eintsje it plein op en draait him om. Wylst er mei de hân troch syn kúf kammet, nimt er it museum wiidweidich yn him op. Earst it dak, dan de gevel. In ynspeksje dy’t my oerstallich liket, de renovaasje fan it dak is alwer in skoft lyn. Dan sjoch ik de nije oanwinst dêr’t de man syn each oer glide lit. Fjouwer lange banieren hingje strak by de reingoate del hast oan ’e grûn ta. De fleurige blikfangers meie besjen lije. Net folle minder as in Ryksmuseum. Men soe hast tinke dat der wat te rêden is. De man rint nei de flaggemêst njonken it museum. Sil er de pompeblêden delhelje? Dat falt ta. It is wer dy hân troch it hier. It docht tinken oan in kommandant dy’t mei de rêch nei syn manskippen in salút bringt. In hommaazje oan it findel dat er sels hise hat. It soe in ritueel wêze kinne mei in djippere betsjutting dêr’t inkeld hy weet fan hat. In oade oan de keunst, dat is syn opdracht! Dêr hâld ik it mar op. Ik kin syn gedachten net lêze, mar ik kin my yntinke dat der hiel wat yn him omgiet. Hy stapt tebek, foar de treppen fan de foardoar bliuwt er stean. Mei de kapusjon yn ’e nekke liket er ek wol op in preester foar it alter. Of in krúsridder dy’t Jeruzalim noch ynnimme wol. Hoe âld soe er wêze? It is min te sizzen. Fyftich skat ik him. Wat âlder men wurdt, wat minder tiid men hat, mar yn it teater fan it libben is dizze man syn rol noch lang net útspile. Hy hat brede skouders.

‘Kofje?’ De ober ûnderbrekt myn prakkesaasje en set in farsk bakje del. Ik bûch my nijsgjirrich oer it regionale nijs. It gemeentemuseum siket in nije direkteur lês ik. It kariljon jout wer in rideltsje. Rierend yn ’e kofje stoarje ik it plein nochris oer. De houtsje-toutsje man lûkt de doar fan it museum achter him ticht. Dien wurk! Ja, it is sa, tink ik, mei wat hjir te heljen is komt men fierder. De wyn waait de ploaien út ’e flagge. It fielt ynienen as hinget der in nuvere stilte oer it plein.

Yn 'e kast

2009-11-26T18:08:00.007+01:00

Men hat de kast der fol mei stean. Boeken! Net allinnich omdat it moai guod is om nei te sjen of omdat it wat lykje moat. Nee, it hat in folle wichtiger reden. It is lêsfoer! Men kin der net sûnder. Want in moai boek is in bêst miel foar in sûne geast. Moarns, middeis en jûns; in boek giet der yn as farske koeke. Sels nachts is in boek wol yn te nimmen. Faaks is it mei letters krekt as mei de leafde, men rekket der net gau op útiten en de eagen ha it graach boppe sêd.

Ja, der stean boeken genôch yn ’e kast. Ryp en grien. It is in ferskaat oan drukwurk dat der wêze mei. Der steane fansels ek in soadsje wat mindere tusken, guon dêr’t je fan sizze: dat kin elkenien wol skriuwe. Dat is de lektuer foar de ferdivedaasje. As kadootsjes eins wat ûngemurken binnenkaam ha se inkeld út fatsoen in plakje krigen. It is gaadlik guod om de kast mei op te follen en altyd handich at er minsken oer de flier komme dy’t in boek liene wolle. Fan dat folk dat geregeld freget, ha jim noch wat te lêzen? De meirinners dy’t it sa slagget om goedkeap by de tiid te bliuwen. Se sette mei in willekeurich boek ôf en je sjogge it net gau werom.

Der steane ek boeken by, dêr’t je fan tinke, leuk hear en knap dien. Boeken, dy’t yn in werkenbere taal in meinimmend ferhaal fertelle. At je it koenen, hienen je it sels ek sa skreaun. It binne meast populêre útjeften. Underhâldende lichte kost. Sokke boeken binne it fansels ek wurdich om út te stallen. Willich materiaal. Alfabetysk op oarder hearre se kreas yn it sicht te stean. Se litte har graach mei in finger oer de rêch streakje, altyd paraat om pakt te wurden.

Dan binne der noch de boeiende boeken. De eksimplaren dêr’t je net om hinne kinne. Se stekke in ein boppe de mjitte út. Masterwurken dêr’t je fan woenen dat je se sels skreaun hienen. De unike stikken. Echte literatuer! De wurden spatte fan it papier ôf en de taal hat je by it lêzen fan de earste sin al yn ’e besnijing. Se binne skreaun om yn ien ruk út te lêzen en wurde nei it besinke litten fan de lêste rigel mei in sucht dellein. Boeken om te koesterjen. It is net ferkeard en lês se nochris in kear op ’e nij. Ek net foar de tredde of de fjirde kear. Mar tink derom; noait útliene. Dizze degelike, faak ynbûne eksimplaren lizze it leafst, om de rêch te sparjen, op in lyts steapeltsje oare klassikers, ûnopfallend op de boppeste planke. In plak dêr’t net ien by kin.

En dan is der ek noch it boek dat dreech is en tige muoisum lêst. It bliuwt mar lizzen en leit fergees mei in keunstsinnich kaft op ’e tafel te pronk. Nei ferrin fan tiid rekket it wei yn ’e kast, tusken it rychje oare noch te lêzen boeken dat takom jier miskien mei op fakânsje sil. It is in wichtich boek, skreaun yn in fernijende taal. It is spraakmeitsjend en set in trend. It wurdt, sa’t elkenien wol tocht hie, nominearre en it wint literêre prizen. Sjuerys sille der yn blomrike taal loovjend ferslach oer dwaan. Yn alle kranten klinke de resinsjes as in klok. De ferkeapsifers binne oerweldigjend en it stiet oeral en by elkenien op ’e planke. Koartsein, it is in boek dat net in minske begrypt en dat je oait sels nochris fan plan binne om te skriuwen! Ja, sa’n boek soe ik noch wol ris op papier sette wolle om it dan grutsk en foldien yn ’e kast te setten.

Yn Exelcis

2009-11-26T18:00:00.001+01:00

Wat in lûd, wat in frommes. Op it poadium klonk út de spegel fan de tiid in stim as in hûs. Dy kreake al wat yn ’e foegen, mar koe nei alle gedachten fan it dak ôf noch bêst de himel berikke. Bravo! In iepen doek foar it optreden fan Chi Coltrane yn it teater. It slachwurk, de basgitaar en de grutte piano by dat ferskuorrende leven fan de grand old little lady soargen bytiden foar fjoerwurk. De oerklanken út de santiger jierren daveren mei geweld oer de seal hinne en luts it entûsjaste publyk mei werom yn de tiid.

Ik hie dy stap flak foar de foarstelling al dien, wylst ik yn ’e foyer nijsgjirrich it konsertfolk deryn kommen seach. Meast wyt of griis, tin hier of gjin, en in protte froulju yn alderhande hjerstkleuren. Dêrtusken foelen in pear jongelju suver út ’e toan. Wat hienen de âlden har wiismakke dat it de muoite wurdich wie en gean mar mei? Grif hienen guon op Youtube al sjoen wat har te wachtsjen stie. Dat hie ik thús ek dien. It is gjin toer en ferdwyn op it ynternet yn in part fan jin jeugd dat al lang foarby is en troch in pear klikken samar wer ta libben komt. Opgean yn it sentimint fan; och heden, dat heucht my noch skoan! Sa gong it my. It wie net oars as rûn ik jûns nei iten wer hurd nei de buorlju ta. Dy hienen kleur en dêr seach ik yn ’e rookstoel mei in glês sinas nei it teater fan Toppop. Yeah! Live studio optredens of filmkes en at dat net koe, dan spilen se it nûmer mei rikkerige bylden fan in dûnsjende ingel dy’t op wûnderbaarlike wize net yn har lange walen fertize rekke.

Fan Chi Coltrane wie wol in filmke. Dêryn song se dat, at it har tiid wie, se graach ôfreizgje woe lykas Elijah. Streekrjocht de loft yn, op hynders mei fjurrige eagen. Je seagen it foar je, har lange hier wappere al as de moannen fan de mytyske goadenhynders dy’t se besong. Mar wa wie Elijah? It klonk ek noch as Eliza. Betizing. Wy kamen der doe net út. De plaat ha ik noait hân, je wienen eartiids mear foar de Stones. Dy songen yn dyselde snuorje oer Angie. Dat koe der krekt even better by troch. Mar Coltrane song as in orkaan. Om kjel fan te wurden.

Yn it teater die bliken dat se der noch wie. Live. En it die bliken dat se it noch altyd koe. Ek live. ‘Dan is se al sechtich jier’, sei de frou njonken my. De pauze wie krekt foarby. Blykber hie se wat útrekkene. ‘Wa?’ sei de man oan ’e oare kant dy’t by ha hearde. Hy harke mar heal, drok at er it hie mei it oereagjen fan de seal. Hy stiek de hân op nei in frommeske. It blonde dinkje soe in pear rigen fierder krekt sitten gean. Se knikte freonlik werom. ‘Dy is noch lang gjin sechtich’, hearde ik de frou noartsk sizzen, ‘wêr kinsto dy fan?’ Doe gong it ljocht út en it applaus boaze oan. Chi Coltrane kaam wer op en se weefde der op ’e nij mei ôf. Se hufte de rock en roll as in bist út de toetsen, wylst de reek achter har nei de himel kringele. Trije kertier letter wie it einlings safier, de stjer sette de earste toanen fan har ferneamste nûmer yn. ‘I wanna go like Elijah!’ Ik klapte optein mei de seal op it opswypkjende gospelritme mei en myn lippen besochten de tekst te preveljen. By de namme Elijah gong my in ljocht baarnen. Hie se even earder ek net in nûmer oer har freon Jezus song? Siet it sa? Wienen Elijah en Jezus net famylje fan inoar? Of wie it ien fan Jezus syn maten út de film Jesus Christ Superstar? Dy draaide doe ek yn dy tiid. Ik bruts my sawat de harses oer it riedsel dat hieltyd grutter waard. Ynienen wist ik it. De skilen foelen my by wize fan sprekken fan ’e eagen. Ja, ferdomme, sa siet it. It ynsicht kaam as in ferlossing, einlings nei al dy jierren. ‘Yeah’ raasde ik, ‘Yeah, me too, I wanna go!’ De frou njonken my seach my ferstuivere oan doe’t ik har om ’e nekke foel. De seal kaam as ien man út de stuollen oerein en begûn te jubeljen en te geien. Ik fielde it fjoer yn ’e bonken. Chi Coltrane hie har lêste nûmer ynsetten. It ‘Halleluja!’ skuorde troch de seal.

Foar in sipel en in snipel

2009-11-26T17:58:00.009+01:00

Boeken, boeken, bakken fol mei boeken, dat sjoch ik at ik nei in knappe kuier yn ’e buorren te lâne kom. Sawat de hiele winkelstrjitte is ien grut arsenaal fan twaddehâns papier. Rekken mei klean en bakken mei inkeld rjochter of lofter skuon ha plak romme foar kreamkes. In pear kear yn ’t jier is soks normaal, dan is it boekemerk. Hjir en dêr wurdt it feest foar lêzers ûnderbrutsen mei oare keapwaar. Keunst! Nifelwurk kin men de trochnaaide rip rap fan kreative frôbelders better neame. Dêr kom ik net foar. Ik kom foar de boeken.

Ik bin net de ienichste sa docht bliken. Oare leafhawwers ha it my al ôfwûn. Kromme rêgen, lêsbriltsjes op de punt fan sykjende noazen en happich grabbeljende hannen, it seit genôch. Mar net elk is op in ynstruier út. Guon hoopje faaks dat se dat iene lang sochte eksimplaar fan in favorite skriuwer of dichter besette kinne. Dan docht jild der net ta.

Wylst ik systematysk de útstalde waar oereagje, strún ik fuotsje foar fuotsje by de negoasje del. Skerp en sekuer. At it minst wierskynlike net ûnmooglik is, dan soe it my ek samar barre kinne, dan docht myn speurtocht nei dat iene wichtige boek miskien fertuten. Dat soe wat wêze.

Hannel is hannel tinkt in man op myn paad nei alle gedachten. It is him wol te dwaan om oanbiedingen foar in skaplik priiske. Hy klaut yn in bak mei sa goed as nije detektives fan mar twa euro om. Utsykje stiet der by en dat docht er. Sabeare wifkjend pakt er it knapste boek derút. Mar hy betellet net, hy wol ôftingje. Mei in pokergesicht biedt er ien euro. De keap giet net troch. Skodholjend rin ik fierder. It oanbod is grut, mar ek iensidich, ik wol mar sizze: in soad fan itselde foar in breed publyk.

‘Ha jo ek poëzy?’, freegje ik út en troch, sels at ik al fêststeld ha dat in trochsnee kiosk mear te bieden hat. Mar, men kin noait witte, je wolle it moaiste net oer de kop sjen.

Op in stuit tref ik it. De ferkeapster wiist nei in suterich healfol doaske. Nel Benschop stiet op in kartontsje. My tinkt it erfskip fan in âld muoike. Ik knik fatsoenlik tankewol en rin fierder. Nee, ik bin der net op ôfjage en fljoch alles by del om it goedkeapste. Ik bin ek net ien dy’t te hastich in oankeap dwaan sil. Ik bin wat kiezzich. Ik sykje en ik sjoch: dy ha ik ek, en dy en dy? Ja, dy ek. Nostalgy en sentiminten spylje my parten at ik Jaap Holm en syn freonen even op ’e hân hifkje. Even letter fart De Kameleon foarby. Steapels stripferhalen wol ik wol graach even trochspitte, ik lit se lofts lizze.

Ha jo ek Fryske boeken? Dy fraach is oerstallich. At se der binne, sjoch ik se yn ’e fierte al lizzen. Spitigernôch selden mear as tsien. Lykwols noait sjoch ik dat iene bysûndere boek. Dan kom ik einlings by in kream mei it bettere wurk. It mist net. Yn in eachwink werken ik oan de rêgen de fertroude titels en skriuwers, har byldmerken binne my op it netflues baarnd. Moaie romans fan ferneamde auteurs. Eartiids oanskaft foar in stevich priiske, no binne se suver fergees. De ynflaasje fan it boek! Dat jout te tinken. Seit it wat oer de skriuwers Wurde se net mear lêzen? En is dat iene boek dat ik tink te finen faaks sa populêr, dat it twaddehâns net te besetten is? Ik jou it oer. Ik ha myn rituele sneuptocht wer hân, it is tiid en gean nei hûs. Nee, ik ha neat kocht en ek net fûn wat ik socht. It liket eins op fleanen, want earlik sein wie ik hielendal net fan doel en keapje sa’n healbizen betommele boek. Ik woe inkeld witte at myn eigen boek hjir miskien ek foar in sipel en in snipel te grabbel lei. Dat foel gelokkich ta.

Nachtbylden

2009-11-26T16:44:00.125+01:00

It is reizgje yn in ûnbesteanbere tiid, hannen en fuotten dogge der net ta, sykhelje al likemin. Mar libbest wol! It is omtoarkje yn de waanwrâld tusken hast wekker en sliep. It is dreame! Sweve as in luchtbrobbel yn in djipsee fan nachtbylden. Yn dy wrâld kin men it paad wol bjuster wurde, mar foar de doarren fan de iere moarn einiget de reis altyd yn it ljocht fan de dei.

Lêsten kocht ik yn in dream in boek mei in read kaft. Skriuwer en titel spylje gjin rol: it giet om de kleur. Ik frege my nammentlik al in skoftke ôf at ik ek yn kleur dreamde. Ik koe my dat net samar foar de geast helje, my tinkt omdatst dreamen gewoanwei fuortendaliks by’t der ôf kommen al rillegau wer fergetten bist. Wichtich kinne kleuren yn in dream neffens my net wêze. Mar ik woe it witte en lei my der op ta om út te finen hoe’t dat siet. Dat kin samar, sa die bliken. Simpele dreamdetails bliuwe krekt even langer hingjen ast der op lizzen giest. No wit ik wol dat der minsken binne dy’t leauwe dat dreamen wat betsjutte, lykas guon oaren miene dat der in hjirneimels is (wa wit giet it om deselde suggestje), mar wat my oanbelanget is in dream itselde as fantasij, ek al hast der wat minder gryp op. It is oars neat as lucht. Tûzenen fan dy brobbels buorrelje, foaral nachts, út it brein omheech. De measten knappe eardatst se yn ’e gaten krigest. De restanten komme boppe driuwen mei it doel om dy der oer en der mei te fernuverjen. Krekt as dat reade boek. Nee, it boek hie gjin boadskip. It griene pakje, in kadootsje, ek net. Blauwe loften ha ik net sjoen. Wol in blau boerd mei in wite fyts derop. Dat hie al in betsjutting, it wiisde my it paad.

Doe’t ik fan it feit: ik dream yn kleur, oertsjûge wie, kaam der in nije fraach by my op. Hear ik yn it lân fan de healsliep ek lûd? Net fan bûten, mar lûden dy’t hearre by de bylden dy’t my ûnder de tekkens sa nuver dwaande hâlde kinne. It is my noait opfallen. Nij ûndersyk smiet neat op. Analyzes fan bylden, dy’t my moarns noch koart troch it sin skeaten, koenen my neat fertelle. It lûd fan dingen is der wol, mar ek wer net. Ik ha yn myn sliep lykwols noch noait in doar tichtslaan heard. My tinkt, wilens dy riten op bêd bin ik sa dôf as in ierappel. Ik hearde koartlyn de bus dy’t rjocht op my ôfkaam net toeterjen en remjen. Ik hearde hielendal neat doe’t ik foar de fijân flechtsje moast en de kûgels my as hagel om ’e earen fluiten. Ik hearde ek neat ûntploffen doe’t ik fan dy grutte eksploazjes seach. Mar dat kin ek wêze omdat it lûd fan de televyzje net oanstie. Al dy yndrukken en ynformaasje wurde sûnder wurden oerbrocht. Dialogen nim ik waar as in lêzen tekst. It leven fan it nachtlibben is stil, loksilligens en argewaasje jout gjin lawaai. Ik ha ek noch noait wat rûkt. Is dat net it bewiis dat in minske sels alles djip út it ûnderbewuste opdolt? Dêrom komt de stim fan in oar der yn in dream net oan te pas, ek net fan de deaden dy’t somtiden samar begjinne te libjen. Wa’t tinkt dat er ien praten heart doocht lang net.

Ik luts ek noch in oare konklúzje. Wat gin lûd jout kinst ek net fiele. Taastbere gewaarwurdings ûntbrekke yn in dream, lykas bygelyks pine en dat wat soarget foar beskate wille. Yn ’e sûs of yn ’e rûs kinst noch wol wat meikrije, mar yn ’e sliep hâldt it op. De luchtbrobbels moatte earst barste dan komt de werklikheid pas los.

Dreamen fertelle de wierheid seit de iene, in oar mient dat it leagens binne. Ik wit wol better, ik ha myn nachtbylden gewoan sels betocht en reizgje dermei troch it gea fan de frije gedachten dy’t har út noch yn net bine litte. Mar nuvergenôch bliuwe der altyd fragen, sa as dizze: sjocht men ek wolris yn in spegel at men dreamt? It heucht my nammentlik net dat ik mysels oait yn in dream oansjoen ha.

De Elysese fjilden

2009-11-26T16:44:00.121+01:00

De draaibrêge stiet myn kant op keard, de slachbeam wiist as in bajonet omheech. Rom baan, salang it duorret. Under in blau fersketten loft stek ik rap it kanaal oer en fyts mei in sprintsje de mieden yn. Der hinget in waarme dize oer de âlde healannen. Okergiel ferstille ympresjonisme fan in skilderij: de ûngetiders ha de lêste heaklampen krekt fuorthelle. In lette ljip sylt as de rjochtmjittige eigener oer syn hear, moderne boeren ha yn dit fûgeltsjelân neat mear te sykjen.

De dyk draait nei it westen op it wankende skaad fan de beamkraach yn ’e fierte ta. In toerke priemket der skerp boppe út. In kilometer as tsien om der te kommen, skat ik, mar faaks fersjoch ik my der op. Wylst ik even fan ’e fyts ôf moat, byt in fûle brims my yn ’e skonk. In flok en in klets daverje syngroan oer it fjild. De ljip klaut omheech, de brims is dea.

Yn it ienselvige lân sûnder skaad reitsje myn gedachten op ’e doele. Ik lykje hjir net echt te libjen. Ergens wêze en net bestean, dat sprekt ta de ferbylding, mar griist my tagelyk oan. Net om de iensumens, mear omdat it sa definityf oerkomt. As in ferbanning nei de Elysese fjilden, it lot dat net werom te draaien is.

It brike filosofearjen brekt my soer op, want in skoftke letter stean ik foar de twadde kear op itselde krúspunt. Ik kin der amper by, ik bin wer op it plak belâne dêr’t it meagere kring my te pakken krige. Omdat nimmen noch neat my de wei wiist, slach ik mar op ’e dolle rûs in nij paad yn. Wakker fierder! Oer rjochte einen en troch flauwe bochten draait it spitse tuorke geregeld út myn sicht. It soe dochs tichteby komme moatte?

In kreas ferboud boerespultsje, slomjend ûnder in pear grauwe popels, is it earste bytsje beskaving dat ik tsjinkom. Mei de foarkant yn ’e sinne eaget it as in gastfrij stee. In hûs dat minsken wolkom hjit, dat kin ik wol brûke. Sûnder betinken swaai ik de brede daam yn. Wat kâld wetter om myn bidon te follen moat der op syn minst te heljen wêze. Ik tref it, der komt fuort folk ûnder de popelier wei setten. Goed folk, se helje my as in ferdwaalde reizger oan. Ik moat oanskowe, kofje drinke op in smûk terras yn de ûnderwâl. ‘Wêr sil de reis hinne?’ wolle se as earste witte, folge troch de altyd like wichtige fraach: ‘Wêr komme jo wei?’

‘Ik reizgje inkeld om troch de tiid te kommen’, besykje ik mei in kwinkslach te hifkjen wêr’t ik belâne bin. ‘It begjin en ein fan de reis docht der foar my net ta!’ It grapke kin wat lije. It praat komt op de lêsten fan tiidtekoart en de lusten fan alle tiid ha, ek al moat je it soms meitsje. ‘Ik tocht eins dat tiid hjir net mear telt’, sis ik, ’omdat alles yn dit oard al ieuwen lyn foargoed syn beslach krigen hat.’ Dat is de man folslein mei my iens. ‘Ja, wat ús oanbelanget binne tiid en romte hjir foar de ivichheid beklonken!’ stelt er wisberet, ‘dan hoech ik hjir noait wer wei!’

‘It kin hjir oars ek nuver stil wêze, hear’, bringt de frou suver ferûntskuldigjend nei foaren. Har man praat der oerhinne. As in skoalmaster midden yn in les begjint er in ferhandeling oer it begjinpunt fan de Lauwers. De âld stream soe neffens him hast njonken de doar syn oarsprong ha moatte. Hy hat al ris besocht en sykje it yn ’e argiven nei.

‘In ekspedysje nei de boarne fan gelok en de sin fan it libben?’, sis ik út ’e gek.

‘As startpunt foar in kanotocht,’ antwurdet er koart. Hy hat in protte histoaryske kaarten ôfeide, mar de eksakte oarsprong fan it rivierke net fine kinnen. Ik hear de teloarstelling yn syn stim. Hiel lang lyn hat it gebiet ek see west, fertelt er. In trûbadoer hat der sels in liet oer skreaun. ‘Der rûn in wetterwolf troch it lân, it bist leit no wittefier efter de dyk,’ sitearret er. De namme fan de sjonger is er kwyt. Ik doch in gok. ‘Piter Wilkens?’ Dat soe wolris kinne, tinkt er. ‘Is it net wûnderlik’, giet er fierder, ‘dat de see hjir eartiids ferwoastend foar de doar omspoeke hat? Tink dy ris yn wat dat foar de minsken dy’t hjir doe wennen te betsjutten hie? Dêr mei in skriuwer bêst wolris oer te set.’

In see dy't rivier waard, en doe in slink, in sleat, in stippellyntsje op'e kaart, in grins, mar gjin barrière, dy hat de tiid al sljochte. ‘Krekt wat foar Durk van der Ploeg,’ opperje ik. De frou knikt ynstimmend. Se nimt it lêste wurd. ‘Ik wol hjir net âld wurde’, seit se, ‘de winters binne sa ferskriklik lang!’

Faaks hat se gelyk, betink ik my, wylst ik alwer op fyts sit. Faaks is it foar guon better en ferlit dizze wrâld sa hastich mooglik. Oan ’e oare kant, it soe likegoed wol in rike boarne fan ynspiraasje wêze kinne. Keal lân ferrommet de geast. It jout leechte om út te putten.

Fersterking

2009-11-26T16:42:00.045+01:00

Ik lit de tabletsjes yn it kopke falle, wachtsje in setsje oant de gemyske ymploazje syn wurk docht en rier dan foarsichtich mei it leppeltsje om it smelteffekt yn it mingsel te fersterken, dan lit ik my de dampende rook fan it focht yn de noastergatten lûke. Stadichoan sykje ik mei in kalme slach nei in befredigjend ritme. Soks moat mei ferdrach, omdat in goede útfiering it heale wurk is. Net healwei ôfbrekke, der net yn hingjen bliuwe en der foaral net te hastich yn om mealle. Dat binne inkele betingsten om in optimaal effekt te berikken. It kostet gjin muoite. Meastal giet it fansels. Sa jou ik moarns mei in goed gefoel ta oan in ritueel fan it soarte religy dat gjin kwea kin. Loksilligens daalt oer my hinne at it spegeltsje fan de floeistof linkendewei yn beweging komt. De dûnsjende stream draait magysk om it leppeltsje hinne. Ik hâld fan sa’n heimsinnich betsjoenend draaikolkje. Kinst der noflik stoareagjend yn wei dreame. It nimt alle soargen mei de djipte yn. Gjin hinder mear fan omballingen en argewaasjes. It docht datst de wrâld folslein ferjitst.

Twa fan dy luzige dinkjes smyt ik der altyd yn. Twa lytse wite bomkes. Ien is my te min. En at de ferbining tusken de fêste en floeibere eleminten in feit is, dan mjoksje ik der noch in heal leppeltsje út de sûkerpot trochhinne om it gemis fan de natuerlike smaak te bemanteljen. It kin wêze dat ik mysels foar de gek hâld. It kin bêst dat ik sa in wichtich skaaimerk fan myn sloppe karakter bleat jou. Slop? Jawis, wat oars. Mooglik bin ik net tsjin de hurde wierheid fan it libben opwoeksen. Bêst genôch! Ik jou it earlik ta. Je binne in swietbek of je binne it net. Dat sa! It resultaat is yn ’e regel in treflik bakje.

Spitigernôch bist ergens oars altyd oerlevere oan wat de nearingdwaande eksploitanten en oare gasthearen of froulju dy foarsette. Dan smakket it selden krekt as thús. It is mar ôfwachtsjen watfoar brousel der yn it kopke sit. Mar bist der altyd wis fan dat it wol yn te nimmen is, atst der sels yn ompiele kinst. Yndie, it stekt nau mei it yn ’e mjitte kommen fan de toarst. Mar de smaakpapillen fertsjinje it alderbêste. Wat bitter smakket jout tefolle neismaak. It bliuwt dy te lang by. Mar mei swiet kin it wol wat lije. Dat kin de mage wol ferneare. Fierders der net yn omgrieme. Molke, rjemme of in keunstmjittich fabrisearre produkt dat der op liket wurde net oanrekommandearre. Dat docht it oarspronklike ekstrakt te koart. Ik kin it witte, want ik ha ’t ris hân dat ik yn de tropen op in moderne plantaazje fan it poere goadenelikser priuwe mocht. It heucht my noch goed. By’t earste slokje dat my troch de kiel glierde skuorde my de ekstaze troch de lea. Sûnt doe bin ik foargoed ferkocht oan it kleare focht.

No wit ik fansels mar al te goed dat se eartiids mienden dat it kostbere guod bysûndere fermogens hie en dat men soks tsjinwurdich net mear leaut. Dochs soest it fan tinken al ha dat it wol sa is, ast it teminsten ris goed yn dy omgean litst wat it mei dy docht. Der sille grif minsken wêze dy’t it mei my meifiele kinne. Dêrom sis ik plan-út. It is sa! It kin net oars! De tsjustere krachten fan it fitale magma jout in minske kriich. Yn populêre termen: it jout power mei in flinke doasis potinsje, lykas de bêste brânstof foar in fûle motor. Noch wat byldzjender beskreaun: It is as it ljocht en it skaad dêr’t in skilder mei syn hiele palet fol kleuren net sûnder kin. Gâns musisy sille der de moaiste komposysjes mei meitsje. Skriuwers en benammen dichters ûnder ynfloed fan in pear slokken reitsje der grif fan oertsjûge dat de wurden har út de kosmos oanrikt wurde. Koartsein: doch it der mar ris sûnder.

Ik sykhelje, tear de hannen om it waarme kopke, til it stadich op en blaas súntsjes oer de râne. Wylst it aroma my yn de noas priket sjitte my samar ynienen wat dichterlike wurden yn it sin. ‘Tútsje my mei de tút fan dyn mûle, want dyn poere leafde is better as wyn.’ Wa hat dat ek mar wer skreaun, freegje ik my ôf. Dan set ik de lippen oan it kopke en nim hoeden in slokje. Om sa wekker te wurden! Lit de dei mar begjinne.

Sterke ferhalen

2009-11-26T16:42:00.044+01:00

Wat apart, tocht ik, wylst ik de lêsbril op ’e noas skode en op ’e nij de kop fan it nuvere berjocht yn ’e krante lies. Ut ’e jiske fan kremearre liken wurde diamanten prest, stie der yn fette letters boppe. It gong om in Amerikaanske fining. Under hege druk waard út ’e koalstof fan minsklike jiskeresten keunstmjittige juwielen makke. Dêr’t de natuer miljarden jierren oer die spilen se no yn in hânomdraai klear. Toe mar. Ik liet de krante sakje en stoareage neitinkend út it rút. Wat moast ik yn ’e goedichheid fan sa’n ferhaal leauwe. Bêst, it stie yn ’e krante, dan namen je oan dat it wier wie. Mar der waard safolle skreaun. Se seinen net om ’e nocht dat guon minsken lige koenen dat it drukt stie!

Ik lei de krante neist my del, sakke efteroer en begûn te prakkesearjen. Boppe yn ’e kast hie ’k ergens noch in stikmannich stiennen yn in glêzen pot te stean. Oait fûn op ’e strânnen fan de grutste wrâldseeën en as sûvenir út it sâlte sân plukt, hienen se op ’e grins fan lân en wetter as ripe fruchten te wachtsjen lein. Sa wienen der, ynstee fan foto’s, in pear hannen fol hurde oantinkens fan in warber reislibben oerbleaun. Kâlde dingen dy’t bylden fan sinneskyn en waarme streken yn my oproppen. Fertize yn myn deidream kaam ik oerein. De krante glierde op ’e grûn. Ik naam de trep. Op ’e sliepkeamer fûn ik ûnder yn in kast wat ik socht. Dêr stie de wekflesse, in erfstik út ’e bernejierren. Lang lyn brûkt foar it wekjen fan griente en smots. Skande dat der in barst yn siet. Hoeden sette ik de samling yn it finsterbank. Nijsgjirrich beseach ik de ynhâld. Wat jierren yn it donker bewarre west hie glinstere as djoere juwielen. Skyn en bedroch. It bleau in gewoan bultsje stien. Mysterieuze meteoriten of fossile see-ycheltsjes sieten der ek net by. Se wienen inkeld garre as oantinken.

Doe’t ik de boppeste stien út it glês pakte, wie it krekt as hearde ik it rûzjen fan ’e see. Mar fan welke see? Is it lûd fan alle seeën itselde? Ik fielde mei de lippen oan ’e stien. Is it wetter oeral like sâlt? Yn gedachten seach ik in ûnberikbere hoarizon. Ik koe it net litte, ik helle alle stiennen út ’e pot. Twa hannen fol. Ik brocht se omheech en beslikke se mei de tonge. Sâlt! It siet my yn ’e wei dat ik net krekt mear wist wêr’t se weikamen. Allinnich in geolooch soe my fertelle kinne wêr’t ik eartiids omreizge hie. ‘Smyt die dingen dochs fuort’, galme it ynienen troch myn holle. ‘Lit it ferline dochs los!’

Ik skrok en ferstuivere liet ik in stien troch de fingers sjitte. Klearwekker die ik, as wienen it aaien, hiel foarsichtich de stiennen ien foar ien wer yn ’e pot. Mar wat it ljocht sjoen hat wol de frijheid behâlde. Ynienen barste de pot mei in knal útelkoar. Ik besocht it ûngelok te kearen en stiek yn in refleks beide hannen út. Te let, der wie neat mear oan te rêden. De stiennen rûgelen stuiterjend alle kanten út. Inkeld ien stien krige ik te pakken. Ik klamme him stiif yn ’e hân. Op itselde stuit snie in skerp stik glês my yn it fleis. Doe’t ik de hân iepen die, dripte it bloed my fan ’e fingers. De stien feroare stadich fan kleur. Ik makke in fûst en rûn nei de kraan. Yn ’e waskbak spielde iiskâld wetter it bloed yn heldere streamen fuort, mar ik krige de stien net skjin. It izer út myn lichem, read as rust, sûge him yn it oerflak fêst, ien mei de siel fan ’e stien. Fjoer en hege druk hienen der net foar nedich west.

Ik die ferbân om 'e hân, romme it glês op en naam de samling mei nei ûnderen. Yn ’e keamer lei ik se, as in magyske kalinder yn in heale sirkel op ’e tafel. Ik wreau foarsichtich oer de seare hân en oerseach djip yn gedachten de relikwyen fan in tiidrek út myn libben dat foarby wie. It binne eins boustiennen foar ferhalen, tocht ik. Goed beskôge lei de tekst al foar my klear. Mar wa soe dy ferhalen hearre wolle? En wa soe se leauwe? Sels al wurde se op papier drukt.

2009-11-26T16:42:00.036+01:00

It liket op fleanen

2009-11-26T16:40:00.027+01:00

Drachtster Krante: sept 2006

‘Blomrike taal’

F-Side LC: September 2006

‘Bysûnder taalgebrûk’
Hjir: Desember 2006

‘Utlizzerige styl’

De Moanne: Desimber 2006

‘Brr, fer-skrik-ke-lik’

De Ljouwerter: Maart 2007

'Aardige ferhalen om te lêzen’

Farsk: Maaie 2007

   ‘Keunstige fertelsels
   dy’t je yn ‘e besnijing hâlde.'
Ljouwerter Krante: 8-12-2006.
   'De ferhalen ferriede in ambachtlike ynstek.'

'It liket op fleanen' is in bondel mei 22 singeliere ferhalen oer minsken dy’t sljochthinne of krekt even wat oars as oars troch de tiid moatte. Guon binne wat op harsels en guon hawwe it mei harsels te dwaan. Oaren witte fan trochpakken. Allegear pakke se gauris mei langsten en lijen om, wat bytiden wer nuver útpakke kin.
ISBN 90.5998.034.4

2009-11-26T16:29:00.001+01:00