mappa mundi


Boppe de wrâld is gjin himel, allinnich in heldere, skjinne loft dêr´t, om der te kommen gjin betingsten foar bestean, oars as wat jild en in bytsje gelok.
Boppe de wrâld is gjin lânskip dat fiere kimen bestrykt, mar inkel it ile beskot fan de lucht en in ferrifeljende skossenflier fan bergen en wolken.
Boppe alles ferheven kinst fan tinken wol ha dat it bestean sûnder doel ferdwynt yn in boaiemleas perspektyf fan tiid en romte, dochs bist op dy hichte net foargoed ferlern, want heech oer lân en see roait de almachtige Google-god dyn globale plak en mjit mei bûtenierdske sinjalen tagelyk de stjerlike djipte ûnder syn alles oereagjend tafersjoch.  

spoare

De trein spoart op tiid. Yn de kûpee slûgje wat lette studinten, de measte reizgers sitte lykwols oan´e grize kant fan it bestean. In frou - krekt ynstapt - stoartelet as hikkesluter yn de al wer ridende trein troch de kûpee. Pûstend blaast se it steile ponyhier omheech. Bliid mei in plakje oan it gongpaad freget se, in bytsje stammerjend, fatsoenlik om romte. It op in mobyltsje stoareagjende famke by it rút heisteret opstannich har tas oan 'e kant. Suchtsjend ploft de frou del. Op 'e skoat omklamje har mûtele hantsjes in grutte hântas.
De konduktrise komt der oan. Kaartsjes en paskes ferskine út bûsen en tassen.
Oan de frou mei it ponyhier freget se: 'Mei ik jo ferfierbewiis ek even sjen?'
'B-bertebewiis?' stammeret dy licht yn panyk.
'De iepen-bier-ferfier-pas!' glimket de konduktrise súntsjes.
Nei fiif minuten nerveus klauwen en sykjen klinkt it: ´D-d-dy ha'k tink 
f-fergetten.'
'No -no!', begjint de spoarbeamte op hege toan tsjin de passazjier gâns âlder as harsels, 'dat is net sa bêst, dan moatsto tink mar even in ferske sjonge.'
It wurdt mûskestil yn de stiltekûpee. De poerferlegen frou, hast like read om´e holle as har jas, hakkelt:  'M-m-marr... '
'Wêr sil de reis hinne?' wurdt se ûnderbrutsen. Har bestimming wit se gelokkich wol. 'Nei it wurk, op it deiferbliuw.'
'O?'
Hast ek in identiteitsbewiis by dy?
'Dy sit yn de b-beurs'.
'En dy leit seker thús.'
'Ja!', seit de frou suver feromme, 'ja, op de t-t-tafel!' Dêr is se ek wis fan. Fergetten is net ferlern.
De konduktrise pakt der in opskriuwboekje by.
'Dan sille we dyn gegevens even notearje moatte.'
De namme komt der flot út.
'Moai, en it adres?'
Lûkend oan de skouders fisket de frou in map út har tas. Iepenteard falle njonken in grutte foto fan harsels de twa rigen kleurige winkelpaskes it measte op. Achterop de foto stiet in adres.
De konduktrise knikt nei de samling plestik kaartsjes. 'Sit de ferfierspas dêr net tusken?'
'Néé', klinkt it lilk, 'd-dat kin net, d-dan reitsje ik hielendal yn de war.'
De konduktrise meldt it gefal fan swartriden mei har mobyltsje by it kantoar fan it spoar. Letter foar letter staveret se de namme fan de foto.
 Op 'Ja, nee, ja en nochris ja', folget 'tankjewol' en 'doei'. Dan begjint se te skriuwen. Yn blokletters,  krekt en sekuer. As lêste set se ûnderoan in kribeltsje. De frou yn de reade jas sjocht it burokratyske barren benaud oan. Wat rûch kriget se it skriuwblokbriefke yn de hannen drukt.
'Sa', kriget se koartôf te hearren, 'hjir kinst hjoed mei fierder reizgje, mar pas op, net werom nei hûs!' 


in ryk lûd

     
     Frysk is in libben boek
     grôtfol mei fernuvering
     en tagelyk ferrifeljend
     swier fan nocht en noed.

     Yn wûndere ferwurding
     - mei twa of trijelûd -
     bliuwt it breklike besit
     it oerreau fan ús moed.

     En troch tinkferbylding
     - op in skerm of papier -
     is gjin inkel wurd te lyts.

     Likemin it skeve skrapke
     en it dakje, as we mar
     sjen wolle wat der stiet. 


hannen thús

Tink der om, mochtst nergens oankomme! Sûnder tastimming is it ferbean om mar in finger út te stekken. Hannen thús en de ferlieding ûnderdrukke, dat is de baas. Hast dy mar yn te hâlden. Regels binne betocht om de mins stjoer te jaan, wetten om de ferbrekkers yn de stringen te hâlden en sanksjes binne as ôflear net om 'e nocht ynfierd, boppedat beskermje se it systeem.
Stikem al even ergens mei de klauwen oansitte? Fiele hoe't in ferbeane frucht yn 'e hân leit? Tajaan oan de ferlokking? Net dwaan! It moat net, it mei net en it kin net. Wa't net om lyk wol sil it witte. Tink om de konsekwinsjes.

Mar toe mar, wa kin it bytiden net litte? Wa hat himsels net altiten yn 'e hân? Want it is in toer. It is in keunst. En it is in straf. Dan jokje de fingers der geregeld oer. Dan is it in striid tsjin de ferlieding en in gefjocht mei de opspyljende driuw. In drift dy’t kwealik del te bêdzjen is. Dat skrynt as in smetlape en stekt as sâlt yn in iepen wûne. Men moat sterk wêze! Inkeld de sterksten stean de besiking. Of binne dat krekt de skiters? Binne dat de lefferts? De stikemerts dy't allinnich wat doare at gjinien sjocht? De blasten dy’t krekt mei sin har fingers baarne wolle om mei reade earen en in gleone holle oan har gerak te kommen? Tink der mar om, se binne warskôge!


it lûd

It is de taal fan de tekens dy't ús yn de fingers sit. Beweging fan gedachten. Tinken fan unifersele betsjutting. Restleaze ynderlike krachten. It binne wurden mei it lûd fan ferbylding en it is de holle dy't it yn de hannen hat.

drone


Dat ik yn 'drone' bylden dreamde, dat die my gjin nij, dat it fertroude bylden wienen, dêr seach ik fan op. Better sein: ik seach der op del. Yn 'e rûs fan lichtens  eage ik nei ûnderen en naam op de termyk it ierdske skreppen út 'e hichte waar.  De fêste grûn dy't ik ferlitten hie strûpte yn de djipte ûnder my troch. Sângrûn, wetter en klaai.  Rjocht en sljocht. Fierderop gluorke de kime tusken de see en de wolken. It wie likernôch as hie ik mysels as in draak oan in tou op ûnberikbere hichte brocht en doe liet ik los.
Ik sweefde. Ik glierde. Ik dreau stadichoan fuort. Wat wie 't in wûnder. Ik koe gjin ûnderfining betinke dy't my ea sa'n yllúzje fan frijheid joech. De grinsleaze loftromte  behindere my net en stelde gjin betingsten. Ik krige de geast fan de wyn. Wa betinkt soks?
Wat lytser de wrâld waard, wat grutter de kaart.  Google maps die der net folle foar ûnder.  Swinkend fan streetview nei earthview fersûpte it dak fan myn hûs yn in griemmank fan streekjes, stipkes en flekken op in grutte griene plaat. De ierdske skeal fan de hjoeddeistige beskaving dêr't  it wrâld-wide-web syn ûnsichtbere triedden ûnwrikber fêst oer hinne spand hat.  Yn dy mjitte docht de yndividuele minske der amper noch ta. Myn flecht like dêr lykwols folslein fan ferlost. It fleach frij yn de tiid fan it ljocht en ik frege my ôf:  Wêr gean ik hinne? Hoe sil it komme? Is dêr jinder noch wat om nei út te sjen?


ôfstân

























Yn it ûnmjitlike berin seach ik net it lân
foar my lizzen dêr't ik graach hinne woe,
mar inkeld de fierte, ûnberikber skier.
It die my tinken, sels as der mear is as it
each sjocht, datst fan sa'n ôfstân net folle
sizze kinst as er dochs nea te berinnen is.
Sa bliuwt ûnmjitlik ûnberikber yn de tiid.




styl












Alle tiden fan it jier bekent it lânskip kleur. Mei moai en minder waar en wat allegear net der tuskenyn. Mar skilders komme mei de kwast foar har kleuren út. Net altiten yn de subtile tinten dêr't de natuer sa ryk oan is, de skildersgeast brûkt in eigen styl en hâldt it yn sommige gefallen strak. Mei fêste hân makket er bygelyks lânskipskeunst, of moat men miskien sizze fan dekoraasje copy art?

Yn alle gefallen dogge de kleuren it hjir goed yn it lân. Se springe monumintaal yn it each. Skerpe linen en kante fakken yn in abstrakte harmony fan sterke kontrasten op in grien tablo. It blau is lykwols oars as it blau fan de loft. It giel skynt gieler as de sinne. En it read is reader as in klaproas. It wyt soe as wolkenljocht wol kinne, mar it swart? Dat is igaal tsjuster, nei alle gedachten de ferbylding fan de nacht en jout as tsjinstelling it gehiel mear macht.

de tiid


Is it in toer?  Breed en steech stiket it heimsinnige bouwurk fan gewicht as in strâne skip de hichte yn. It mêsthege, lompe oerskot fan stien en beton stiet ferskûle yn it tichte grien. In wâld dat waakst en sûnder talis de wrâld berint. De fersmiten slompe jout gjin krimp, it is in metafoar. It robúste foarkommen in symboal: de púnheap fan in tiid.  
It is in minskeding, skepen troch minskehân mei in dak sûnder pannen, it is gjin hûs, de muorren ha gjin doar of kezyn. Inkeld ien blyn each stoareaget fergees de romte yn. 
It is in brok stien as yn it gedicht fan Wislawa, mar it hat gjin stim. De massa swijt. Stien jout gjin lûd. Stien harket net. It is kâlde matearje mei gebrek oan bloed. Taal op syn hûd wurdt wei. Wurden gean ferlern. Taal is ek mar in minskeding dat inkeld syn bestimming as hierogliven op de ruïne fan in tombe fynt.
It is in toer en sjoch yn sa'n stiensteapel sûnder kalk en semint in fûnemint dat de tiid stiet. It hert ûntbrekt, ieren binne tichtslibbe kieren. It lit gjin taal of teken hearre. It omskot is dôf foar de skerpe wyn, it fielt gjin winterkjeld, it baarnt net yn de sinne, it is lykas de bergen ien en mien mei de eleminten. Dat is grif de reden en faaks it doel, dat er langer as de minsketaal oerlibje sil.